శ్రీమద్భగవద్గీత 11 వ అధ్యాయం – విశ్వరూపదర్శనయోగము

శ్రీమద్భగవద్గీత మహాభారతంలోని భీష్మపర్వంలో భాగంగా వెలువడిన పరమ పవిత్రమైన ఆధ్యాత్మిక గ్రంథం. ఇందులో మొత్తం 18 అధ్యాయాలు, 700 శ్లోకాలు ఉన్నాయి.భగవద్గీత పదకొండవ అధ్యాయమైన విశ్వరూపదర్శనయోగములో మొత్తం 55 శ్లోకాలు ఉన్నాయి.పదవ అధ్యాయంలో శ్రీకృష్ణుడు తన దివ్యవిభూతులను వివరించిన తరువాత, అర్జునుడు భగవంతుని విశ్వరూపాన్ని ప్రత్యక్షంగా చూడాలని కోరుకుంటాడు. అప్పుడు శ్రీకృష్ణుడు అర్జునుడికి దివ్యదృష్టిని ప్రసాదించి తన విశ్వరూపాన్ని చూపిస్తాడు.అర్జునుడు ఆ విశ్వరూపంలో అనేక ముఖాలు, నేత్రాలు, దివ్యాభరణాలు, ఆయుధాలు మరియు అపారమైన తేజస్సును దర్శిస్తాడు. సమస్త దేవతలు, మహర్షులు, చరాచర జగత్తు భగవంతుని విశ్వరూపంలోనే ఉన్నట్లు చూస్తాడు.ఆ విశ్వరూపంలో భీకరమైన కాలస్వరూపాన్ని కూడా దర్శించి అర్జునుడు ఆశ్చర్యానికి, భయానికి లోనవుతాడు. భీష్ముడు, ద్రోణుడు, కర్ణుడు వంటి యోధులు ఆ దివ్యరూపంలోని భయంకరమైన నోళ్లలో ప్రవేశిస్తున్నట్లు చూస్తాడు. అప్పుడు శ్రీకృష్ణుడు తాను లోకక్షయకారకుడైన కాలస్వరూపుడనని తెలియజేస్తాడు.విశ్వరూపాన్ని చూసిన అర్జునుడు భయభక్తులతో శ్రీకృష్ణుడిని స్తుతిస్తూ, గతంలో స్నేహభావంతో ప్రవర్తించినందుకు క్షమాపణ కోరుతాడు. చివరకు శ్రీకృష్ణుడు తన సౌమ్యరూపాన్ని తిరిగి చూపిస్తాడు.భగవంతుని విశ్వరూపం, కాలస్వరూపం, సర్వవ్యాపకత్వం మరియు దివ్యదర్శనం యొక్క మహిమను వివరించే అధ్యాయమే విశ్వరూపదర్శనయోగము.ఈ అధ్యాయంలో ప్రతి శ్లోకానికి సంస్కృత మూలం, పదార్థం మరియు సులభమైన తెలుగు భావాన్ని అందించాము. భగవద్గీతను సులభంగా అర్థం చేసుకోవాలనుకునే భక్తులకు ఇది ఉపయోగకరంగా ఉంటుంది.

అర్జున ఉవాచ:
మదనుగ్రహాయ పరమం గుహ్యమధ్యాత్మసంజ్ఞితమ్ |
యత్త్వయోక్తం వచస్తేన మోహో௨యం విగతో మమ || 1
భావం:
అర్జునుడు: కృష్ణా! నాపై దయతో ఆత్మజ్ఞానానికి సంబంధించిన అత్యంత రహస్యమైన విషయాలను నాకు వివరించావు. వాటిని విన్న తరువాత నా అజ్ఞానం, అయోమయం తొలగిపోయాయి.
భవాప్యయౌ హి భూతానాం శ్రుతౌ విస్తరశో మయా |
త్వత్తః కమలపత్రాక్ష మాహాత్మ్యమపి చావ్యయమ్ || 2
భావం:
కమలదళాల వంటి కన్నులు కలిగిన కృష్ణా! సమస్త జీవుల పుట్టుక, మరణం గురించి, అలాగే నీ శాశ్వతమైన మహిమ గురించి నీ నుంచే వివరంగా తెలుసుకున్నాను.
ఏవమేతద్యథాత్థ త్వమ్ ఆత్మానం పరమేశ్వర |
ద్రష్టుమిచ్ఛామి తే రూపమ్ ఐశ్వరం పురుషోత్తమ || 3
భావం:
పరమేశ్వరా! నీవు నీ గురించి చెప్పిన విషయాలన్నీ నిజమేనని నమ్ముతున్నాను. పురుషోత్తమా! నీ దివ్యమైన విశ్వరూపాన్ని చూడాలని కోరుకుంటున్నాను.
మన్యసే యది తచ్ఛక్యం మయా ద్రష్టుమితి ప్రభో |
యోగేశ్వర తతో మే త్వం దర్శయాత్మానమవ్యయమ్ || 4
భావం:
ప్రభూ! యోగేశ్వరా! నీ విశ్వరూపాన్ని చూసే శక్తి నాకు ఉందని నీవు భావిస్తే, నాశనం లేని నీ దివ్యస్వరూపాన్ని నాకు చూపించు.
శ్రీ భగవానువాచ:
పశ్య మే పార్థ రూపాణి శతశో௨థ సహస్రశః |
నానావిధాని దివ్యాని నానావర్ణాకృతీని చ || 5
భావం:
శ్రీ భగవానుడు: పార్థా! అనేక రంగులతో, అనేక ఆకారాలతో ఉన్న నా వందలాది, వేలాది దివ్యరూపాలను చూడు.
పశ్యాదిత్యాన్ వసూన్ రుద్రానశ్వినౌ మరుతస్తథా |
బహూన్యదృష్టపూర్వాణి పశ్యాశ్చర్యాణి భారత || 6
భావం:
అర్జునా! ఆదిత్యులు, వసువులు, రుద్రులు, అశ్వినీ దేవతలు, మరుత్తులు — వీరందరినీ చూడు. ఇంతకు ముందు ఎప్పుడూ చూడని ఎన్నో అద్భుతమైన దృశ్యాలను కూడా వీక్షించు.
ఇహైకస్థం జగత్కృత్స్నం పశ్యాద్య సచరాచరమ్ |
మమ దేహే గుడాకేశ యచ్చాన్యద్దృష్టుమిచ్ఛసి || 7
భావం:
అర్జునా! ఈ చరాచర ప్రపంచమంతటినీ నా శరీరంలో ఒకేచోట చూడగలవు. నీవు ఇంకా ఏది చూడాలని కోరుకుంటున్నావో అదంతా కూడా నా దేహంలోనే దర్శించు.
న తు మాం శక్యసే ద్రష్టుమ్ అనేనైవ స్వచక్షుషా |
దివ్యం దదామి తే చక్షుః పశ్య మే యోగమైశ్వరమ్ || 8
భావం:
నీ సాధారణ కళ్లతో నా విశ్వరూపాన్ని చూడలేవు. అందుకే నీకు దివ్యదృష్టిని ప్రసాదిస్తున్నాను. ఆ దివ్యదృష్టితో నా అద్భుతమైన విశ్వరూపాన్ని చూడు.
సంజయ ఉవాచ:
ఏవముక్త్వా తతో రాజన్ మహాయోగేశ్వరో హరిః |
దర్శయామాస పార్థాయ పరమం రూపమైశ్వరమ్ || 9
భావం:
సంజయుడు: ధృతరాష్ట్ర మహారాజా! మహాయోగేశ్వరుడైన శ్రీకృష్ణుడు అర్జునుడితో ఇలా చెప్పి, తన అత్యంత గొప్పదైన దివ్య విశ్వరూపాన్ని అతనికి చూపించాడు.
అనేకవక్తృనయనమ్ అనేకాద్భుతదర్శనమ్ |
అనేకదివ్యాభరణం దివ్యానేకోద్యతాయుధమ్ || 10
దివ్యమాల్యాంబరధరం దివ్యగంధానులేపనమ్ |
సర్వాశ్చర్యమయం దేవమ్ అనంతం విశ్వతోముఖమ్ || 11
భావం:
ఆ విశ్వరూపానికి ఎన్నో ముఖాలు, కళ్ళు ఉన్నాయి. అందులో అనేక అద్భుతమైన దృశ్యాలు కనిపిస్తున్నాయి. ఎన్నో దివ్యమైన ఆభరణాలు, ఆయుధాలు ధరించి ఉంది. దివ్యమైన పూలమాలలు, వస్త్రాలు, సుగంధాలు అలంకరించబడి ఉన్నాయి. అంతులేని ఆ రూపం అన్ని వైపులా ముఖాలు కలిగి, అద్భుతమైన కాంతితో ప్రకాశిస్తోంది.
దివి సూర్యసహస్రస్య భవేద్యుగపదుత్థితా |
యది భాః సదృశీ సా స్యాత్ భాసస్తస్య మహాత్మనః || 12
భావం:
ఆకాశంలో ఒకేసారి వెయ్యి సూర్యులు ఉదయిస్తే ఎంతటి ప్రకాశం ఉంటుందో, ఆ కాంతి కూడా భగవంతుని విశ్వరూపంలోని తేజస్సుతో పోల్చదగినదిగా ఉంటుంది.
తత్రైకస్థం జగత్కృత్స్నం ప్రవిభక్తమనేకధా |
అపశ్యద్దేవదేవస్య శరీరే పాండవస్తదా || 13
భావం:
అప్పుడు అర్జునుడు దేవతలకే దేవుడైన శ్రీకృష్ణుని శరీరంలో సమస్త ప్రపంచాన్ని ఒకేచోట చూశాడు. ఆ ప్రపంచం అనేక రూపాలుగా, భాగాలుగా కనిపించింది.
తతః స విస్మయావిష్టో హృష్టరోమా ధనంజయః |
ప్రణమ్య శిరసా దేవం కృతాంజలిరభాషత || 14
భావం:
ఆ అద్భుతమైన విశ్వరూపాన్ని చూసి అర్జునుడు ఆశ్చర్యంతో నిండిపోయాడు. అతని శరీరమంతా పులకరించింది. వెంటనే తలవంచి భగవంతునికి నమస్కరించి, చేతులు జోడించి మాట్లాడటం ప్రారంభించాడు.
అర్జున ఉవాచ:
పశ్యామి దేవాంస్తవ దేవ దేహే
సర్వాంస్తథా భూతవిశేషసంఘాన్ |
బ్రహ్మాణమీశం కమలాసనస్థమ్
ఋషీంశ్చ సర్వానురగాంశ్చ దివ్యాన్ || 15
భావం:
అర్జునుడు: దేవా! నీ శరీరంలో సమస్త దేవతలను, వివిధ రకాల జీవులను చూస్తున్నాను. కమలంపై ఆసీనుడై ఉన్న బ్రహ్మదేవుడిని, మహర్షులందరినీ, దివ్యమైన సర్పాలను కూడా దర్శిస్తున్నాను.
అనేకబాహూదరవక్తృనేత్రం
పశ్యామి త్వాం సర్వతో௨నంతరూపమ్ |
నాంతం న మధ్యం న పునస్తవాదిం
పశ్యామి విశ్వేశ్వర విశ్వరూప || 16
భావం:
విశ్వేశ్వరా! విశ్వరూపా! ఎన్నో చేతులు, కడుపులు, ముఖాలు, కళ్ళు కలిగిన నీ అనంతమైన రూపాన్ని అన్ని వైపులా చూస్తున్నాను. కానీ నీ రూపానికి ఆది ఎక్కడో, అంతం ఎక్కడో, మధ్య ఎక్కడో తెలుసుకోలేకపోతున్నాను.
కిరీటినం గదినం చక్రిణం చ
తేజోరాశిం సర్వతో దీప్తిమంతమ్ |
పశ్యామి త్వాం దుర్నిరీక్ష్యం సమంతాత్
దీప్తానలార్కద్యుతిమప్రమేయమ్ || 17
భావం:
కిరీటం, గద, చక్రం ధరించి ఉన్న నిన్ను చూస్తున్నాను. నీవు అన్ని వైపులా అపారమైన కాంతితో ప్రకాశిస్తున్నావు. నీ తేజస్సు మండుతున్న అగ్ని, సూర్యుని కాంతిలా ఉంది. ఆ ప్రకాశాన్ని నేరుగా చూడటం కూడా కష్టంగా ఉంది. నీ మహిమకు కొలత లేదు.
త్వమక్షరం పరమం వేదితవ్యం
త్వమస్య విశ్వస్య పరం నిధానమ్ |
త్వమవ్యయః శాశ్వతధర్మగోప్తా
సనాతనస్త్వం పురుషో మతో మే || 18
భావం:
నీవే తెలుసుకోవలసిన పరమసత్యమైన బ్రహ్మం. ఈ సమస్త ప్రపంచానికి నీవే ప్రధాన ఆధారం. నీవు నాశనం లేనివాడివి. శాశ్వతమైన ధర్మాన్ని కాపాడేవాడివి. నీవే ఆదిపురుషుడవని నేను భావిస్తున్నాను.
అనాదిమధ్యాంతమనంతవీర్యం
అనంతబాహుం శశిసూర్యనేత్రమ్ |
పశ్యామి త్వాం దీప్తిహుతాశవక్త్రం
స్వతేజసా విశ్వమిదం తపంతమ్ || 19
భావం:
నీకు ఆది, మధ్య, అంతం లేవు. నీ శక్తికి హద్దులు లేవు. నీకు అనేక భుజాలు ఉన్నాయి. చంద్రుడు, సూర్యుడు నీ కళ్ళుగా ఉన్నారు. అగ్నిలా ప్రకాశించే ముఖం కలిగి, నీ అపారమైన తేజస్సుతో ఈ ప్రపంచమంతటినీ ప్రకాశింపజేస్తున్నావు.
ద్యావాపృథివ్యోరిదమంతరం హి
వ్యాప్తం త్వయైకేన దిశశ్చ సర్వాః |
దృష్ట్వాద్భుతం రూపముగ్రం తవేదం
లోకత్రయం ప్రవ్యథితం మహాత్మన్ || 20
భావం:
మహాత్మా! భూమికి, ఆకాశానికి మధ్య ఉన్న ప్రదేశమంతా, అన్ని దిక్కులూ నీ రూపంతోనే నిండిపోయాయి. అద్భుతమైనదీ, భయంకరమైనదీ అయిన నీ విశ్వరూపాన్ని చూసి మూడు లోకాలలోని జీవులన్నీ భయంతో వణికిపోతున్నాయి.
అమీ హి త్వాం సురసంఘా విశంతి
కేచిద్భీతాః ప్రాఞ్జలయో గృణంతి |
స్వస్తీత్యుక్త్వా మహర్షిసిద్ధసంఘాః
స్తుత్వంతి త్వాం స్తుతిభిః పుష్కలాభిః || 21
భావం:
దేవతల సమూహాలు నీలో ప్రవేశిస్తున్నాయి. కొంతమంది భయంతో చేతులు జోడించి నిన్ను స్తుతిస్తున్నారు. మహర్షులు, సిద్ధులు నీకు మంగళం కలగాలని కోరుకుంటూ ఎన్నో విధాలుగా స్తోత్రాలు చేస్తున్నారు.
రుద్రాదిత్యా వసవో యే చ సాధ్యాః
విశ్వే௨శ్వినౌ మరుతశ్చోష్మపాశ్చ |
గంధర్వయక్షాసురసిద్ధసంఘా
వీక్షంతే త్వాం విస్మితాశ్చైవ సర్వే || 22
భావం:
రుద్రులు, ఆదిత్యులు, వసువులు, సాధ్యులు, విశ్వేదేవతలు, అశ్వినీ దేవతలు, మరుత్తులు, పితృదేవతలు, గంధర్వులు, యక్షులు, అసురులు, సిద్ధులు — వీరందరూ నీ విశ్వరూపాన్ని ఎంతో ఆశ్చర్యంతో చూస్తున్నారు.
రూపం మహత్తే బహువక్త్రనేత్రం
మహాబాహో బహుబాహూరుపాదమ్ |
బహూదరం బహుదంష్ట్రాకరాలం
దృష్ట్వా లోకాః ప్రవ్యథితాస్తథాహమ్ || 23
భావం:
మహాబాహో! ఎన్నో ముఖాలు, కళ్ళు, చేతులు, తొడలు, పాదాలు, కడుపులు, భయంకరమైన కోరలు కలిగిన నీ గొప్ప రూపాన్ని చూసి లోకాలన్నీ భయపడుతున్నాయి. నాకూ ఎంతో భయం కలుగుతోంది.
నభఃస్పృశం దీప్తమనేకవర్ణం
వ్యాప్తాననం దీప్తవిశాలనేత్రమ్ |
దృష్ట్వా హి త్వాం ప్రవ్యథితాంతరాత్మా
ధృతిం న విందామి శమం చ విష్ణో || 24
భావం:
విష్ణో! ఆకాశాన్ని తాకేంత పెద్దగా, అనేక రంగులతో ప్రకాశిస్తూ, విశాలమైన కళ్ళు, తెరిచిన నోళ్ళతో ఉన్న నీ రూపాన్ని చూసి నా మనస్సు భయంతో కలవరపడుతోంది. నాకు ధైర్యం, ప్రశాంతత కలగడం లేదు.
దంష్ట్రాకరాలాని చ తే ముఖాని
దృష్ట్వైవ కాలానలసన్నిభాని |
దిశో న జానే న లభే చ శర్మ
ప్రసీద దేవేశ జగన్నివాస || 25
భావం:
దేవేశా! జగన్నివాసా! ప్రళయకాలంలోని అగ్నిలా కనిపిస్తున్న నీ భయంకరమైన కోరల ముఖాలను చూసి నాకు దిక్కుతోచడం లేదు. మనశ్శాంతి కూడా కలగడం లేదు. దయచేసి నన్ను అనుగ్రహించు.
అమీ చ త్వాం ధృతరాష్ట్రస్య పుత్రాః
సర్వే సహైవావనిపాలసంఘైః |
భీష్మో ద్రోణః సూతపుత్రస్తథాసౌ
సహాస్మదీయైరపి యోధముఖ్యైః || 26
వక్త్రాణి తే త్వరమాణా విశంతి
దంష్ట్రాకరాలాని భయానకాని |
కేచిద్విలగ్నా దశనాంతరేషు
సందృశ్యంతే చూర్ణితైరుత్తమాంగైః || 27
భావం:
ధృతరాష్ట్రుని కుమారులందరూ, వారితో పాటు అనేకమంది రాజులు, భీష్ముడు, ద్రోణుడు, కర్ణుడు, అలాగే మన పక్షంలోని ప్రముఖ యోధులు కూడా వేగంగా నీ భయంకరమైన కోరలున్న నోళ్ళలోకి ప్రవేశిస్తున్నారు. వారిలో కొందరి తలలు నీ పళ్ళ మధ్య చిక్కుకుని నలిగిపోతున్నట్లు కనిపిస్తున్నాయి.
యథా నదీనాం బహవో௨0బువేగాః
సముద్రమేవాభిముఖా ద్రవంతి |
తథా తవామీ నరలోకవీరాః
విశంతి వక్త్రాణ్యభివిజ్వలంతి || 28
భావం:
ఎన్నో నదుల నీటి ప్రవాహాలు వేగంగా సముద్రంలో కలవడానికి పరుగెత్తినట్లుగా, ఈ లోకంలోని గొప్ప యోధులందరూ మండుతున్న నీ నోళ్ళలోకి ప్రవేశిస్తున్నారు.
యథా ప్రదీప్తం జ్వలనం పతంగాః
విశంతి నాశాయ సమృద్ధవేగాః |
తథైవ నాశాయ విశంతి లోకాః
తవాపి వక్త్రాణి సమృద్ధవేగాః || 29
భావం:
మిడతలు మండుతున్న అగ్నిలోకి వేగంగా దూసుకెళ్లి నశించినట్లుగా, ఈ లోకాలలోని జీవులూ నాశనం వైపు వేగంగా నీ నోళ్ళలోకి ప్రవేశిస్తున్నారు.
లేలిహ్యసే గ్రసమానః సమంతాత్
లోకాన్ సమగ్రాన్‌వదనైర్జ్వలద్భిః |
తేజోభిరాపూర్య జగత్సమగ్రం
భాసస్తవోగ్రాః ప్రతపంతి విష్ణో || 30
భావం:
విష్ణుమూర్తీ! మండుతున్న నీ నోళ్ళతో అన్ని లోకాలనూ మింగేస్తున్నావు. నీ భయంకరమైన తేజస్సు ప్రపంచమంతటా వ్యాపించి దానిని తీవ్రంగా ప్రకాశింపజేస్తోంది.
ఆఖ్యాహి మే కో భవానుగ్రరూపో
నమో௨స్తు తే దేవవర ప్రసీద |
విజ్ఞాతుమిచ్ఛామి భవంతమాద్యం
న హి ప్రజానామి తవ ప్రవృత్తిమ్ || 31
భావం:
దేవతలలో శ్రేష్ఠుడా! ఈ భయంకరమైన రూపంతో ఉన్న నీవు ఎవరో నాకు చెప్పు. నీకు నమస్కరిస్తున్నాను. నాపై దయ చూపించు. ఆదిపురుషుడవైన నిన్ను పూర్తిగా తెలుసుకోవాలని కోరుకుంటున్నాను. నీవు చేస్తున్న ఈ కార్యం నాకు అర్థం కావడం లేదు.
శ్రీ భగవానువాచ:
కాలో௨స్మి లోకక్షయకృత్ ప్రవృద్ధో
లోకాన్ సమాహర్తుమిహ ప్రవృత్తః |
ఋతే௨పి త్వాం న భవిష్యంతి సర్వే
యే௨వస్థితాః ప్రత్యనీకేషు యోధాః || 32
భావం:
శ్రీ భగవానుడు: నేను లోకాలన్నింటినీ నాశనం చేసే కాలస్వరూపుడిని. ప్రస్తుతం ఈ లోకంలోని జీవులను సంహరించడానికి వచ్చాను. నీవు యుద్ధం చేయకపోయినా, నీకు ఎదురుగా ఉన్న శత్రుసైన్యంలోని యోధులందరూ మరణించడం ఖాయం.
తస్మాత్ త్వముత్తిష్ఠ యశో లభస్వ
జిత్వా శత్రూన్ భుంక్ష్వ రాజ్యం సమృద్ధమ్ |
మయైవైతే నిహతాః పూర్వమేవ
నిమిత్తమాత్రం భవ సవ్యసాచిన్ || 33
భావం:
సవ్యసాచీ! అందువల్ల నీవు ధైర్యంగా లేచి యుద్ధం చేయి. శత్రువులను జయించి కీర్తిని సంపాదించు. సమృద్ధమైన రాజ్యాన్ని అనుభవించు. వీరందరినీ నేను ఇప్పటికే సంహరించాను. నీవు కేవలం ఆ కార్యానికి ఒక సాధనంగా మాత్రమే ఉండు.
ద్రోణం చ భీష్మం చ జయద్రథం చ
కర్ణం తథాన్యానపి యోధవీరాన్ |
మయా హతాంస్త్వం జహి మా వ్యథిష్ఠా
యుధ్యస్వ జేతాసి రణే సపత్నాన్ || 34
భావం:
ద్రోణుడు, భీష్ముడు, జయద్రథుడు, కర్ణుడు వంటి గొప్ప యోధులను, ఇతర శత్రువీరులను నేను ఇప్పటికే సంహరించాను. నీవు భయపడకుండా వారితో యుద్ధం చేయి. తప్పకుండా శత్రువులను జయిస్తావు.
సంజయ ఉవాచ:
ఏతచ్ఛ్రుత్వా వచనం కేశవస్య
కృతాంజలిర్వేపమానః కిరీటీ |
నమస్కృత్వా భూయ ఏవాహ కృష్ణం
సగద్గదం భీతభీతః ప్రణమ్య || 35
భావం:
సంజయుడు: కేశవుడైన శ్రీకృష్ణుని మాటలు విన్న అర్జునుడు భయంతో వణికిపోయాడు. చేతులు జోడించి నమస్కరించాడు. ఎంతో భయపడుతూ, గొంతు గద్గదమవుతుండగా మళ్లీ శ్రీకృష్ణుడితో ఇలా మాట్లాడాడు.
అర్జున ఉవాచ:
స్థానే హృషీకేశ తవ ప్రకీర్త్యా
జగత్ప్రహృష్యత్యనురజ్యతే చ |
రక్షాంసి భీతాని దిశో ద్రవన్తి
సర్వే నమస్యన్తి చ సిద్ధసంఘాః || 36
భావం:
అర్జునుడు: హృషీకేశా! నీ మహిమను కీర్తించడం వల్ల ప్రపంచమంతా ఆనందిస్తోంది. నీ పట్ల భక్తి, ప్రేమ పెంచుకుంటోంది. రాక్షసులు నీకు భయపడి అన్ని దిక్కులకూ పారిపోతున్నారు. సిద్ధులందరూ నీకు నమస్కరిస్తున్నారు. ఇదంతా నీ గొప్పతనానికి తగినదే.
కస్మాచ్చ తే న నమేరన్‌మహాత్మన్
గరీయసే బ్రహ్మణో௨ప్యాదికర్త్రే |
అనంత దేవేశ జగన్నివాస
త్వమక్షరం సదసత్తత్పరం యత్ || 37
భావం:
మహాత్మా! నీవు అందరికంటే గొప్పవాడివి. బ్రహ్మదేవుడికి కూడా ఆదికారణం నీవే. నీకు అంతం లేదు. నీవే దేవతలందరికీ ప్రభువువి, ఈ ప్రపంచమంతటికీ ఆధారానివి. నీవు శాశ్వతమైనవాడివి. ఉన్నదానికీ, లేనిదానికీ అతీతమైన పరమసత్యానివి. అలాంటి నీకు అందరూ ఎందుకు నమస్కరించరు?
త్వమాదిదేవః పురుషః పురాణః
త్వమస్య విశ్వస్య పరం నిధానమ్ |
వేత్తాసి వేద్యం చ పరం చ ధామ
త్వయా తతం విశ్వమనంతరూప || 38
భావం:
నీవే ఆదిదేవుడివి. పురాతనమైన పరమపురుషుడివి. ఈ సమస్త ప్రపంచానికి నీవే ఆధారం. అన్నీ తెలిసినవాడివి, తెలుసుకోవలసిన పరమసత్యానివి. అనంతరూపుడా! ఈ విశ్వమంతా నీతోనే నిండి ఉంది.
వాయుర్యమో௨గ్నిర్వరుణ శ్శశాంకః
ప్రజాపతిస్త్వం ప్రపితామహశ్చ |
నమో నమస్తే௨స్తు సహస్రకృత్వః
పునశ్చ భూయో௨పి నమో నమస్తే || 39
భావం:
వాయువు, యముడు, అగ్ని, వరుణుడు, చంద్రుడు, ప్రజాపతి, బ్రహ్మదేవుడు — వీరందరి స్వరూపమూ నీవే. నీకు వేలసార్లు నమస్కరిస్తున్నాను. మళ్లీ మళ్లీ నీకు నమస్కరిస్తున్నాను.
నమః పురస్తాదథ పృష్ఠతస్తే
నమో௨స్తు తే సర్వత ఏవ సర్వ |
అనంతవీర్యామితవిక్రమస్త్వం
సర్వం సమాప్నోషి తతో௨సి సర్వః || 40
భావం:
సర్వస్వరూపుడా! నీకు ముందు, వెనుక, అన్ని వైపులా నా నమస్కారాలు. అపారమైన శక్తి, పరాక్రమం కలిగినవాడివి నీవు. సమస్త ప్రపంచంలోనూ వ్యాపించి ఉన్నావు. అందువల్ల ఈ ప్రపంచమంతా నీవే.
సఖేతి మత్వా ప్రసభం యదుక్తం
హే కృష్ణ! హే యాదవ! హే సఖేతి|
అజానతా మహిమానం తవేదం
మయా ప్రమాదాత్ ప్రణయేన వాపి || 41
యచ్చాపహాసార్థమసత్కృతో௨సి
విహారశయ్యాసనభోజనేషు |
ఏకో௨థ వాప్యచ్యుత తత్సమక్షం
తత్ క్షామయే త్వామహమప్రమేయమ్ || 42
భావం:
అచ్యుతా! నీ గొప్పతనం తెలియక నిన్ను నా స్నేహితుడిగా భావించి, చనువుతో కృష్ణా, యాదవా, సఖా అని పిలిచాను. తెలియక చేసిన పొరపాట్ల వల్లనో, స్నేహంతోనో నిన్ను కొన్నిసార్లు నిర్లక్ష్యంగా మాట్లాడి ఉండవచ్చు. కలిసి తిరిగేటప్పుడు, కూర్చున్నప్పుడు, పడుకున్నప్పుడు, భోజనం చేసేటప్పుడు ఒంటరిగా ఉన్నా, ఇతరుల సమక్షంలో ఉన్నా సరదాగా మాట్లాడి నిన్ను అవమానించి ఉంటే నన్ను క్షమించు. అపారమైన మహిమ కలిగినవాడా! నా తప్పులన్నింటినీ మన్నించమని వేడుకుంటున్నాను.
పితా௨సి లోకస్య చరాచరస్య
త్వమస్య పూజ్యశ్చ గురుర్గరీయాన్ |
న త్వత్సమో௨స్త్యభ్యధికః కుతో௨న్యో
లోకత్రయే௨ప్యప్రతిమప్రభావ || 43
భావం:
సాటిలేని మహిమ కలిగినవాడా! ఈ చరాచర ప్రపంచానికంతటికీ నీవే తండ్రివి. నీవే పూజ్యుడివి, అందరికంటే గొప్ప గురువువి. మూడు లోకాలలో నీతో సమానమైనవాడే లేనప్పుడు, నిన్ను మించినవాడు ఎలా ఉంటాడు?
తస్మాత్ ప్రణమ్య ప్రణిధాయ కాయం
ప్రసాదయే త్వామహమీశమీడ్యమ్ |
పితేవ పుత్రస్య సఖేవ సఖ్యుః
ప్రియః ప్రియాయార్హసి దేవ సోఢుమ్ || 44
భావం:
అందుకే పూజ్యుడవైన ఓ ప్రభూ! నీకు సాష్టాంగ నమస్కారం చేసి నన్ను అనుగ్రహించమని వేడుకుంటున్నాను. తండ్రి తన కుమారుడిని, స్నేహితుడు తన స్నేహితుడిని, ప్రియుడు తన ప్రియురాలిని క్షమించినట్లుగా నీవు కూడా నా తప్పులను క్షమించాలి.
అదృష్టపూర్వం హృషితో௨స్మి దృష్ట్వా
భయేన చ ప్రవ్యథితం మనో మే |
తదేవ మే దర్శయ దేవరూపం
ప్రసీద దేవేశ జగన్నివాస || 45
భావం:
దేవా! ఇంతకు ముందు ఎప్పుడూ చూడని నీ విశ్వరూపాన్ని చూసి ఎంతో ఆనందించాను. కానీ ఆ భయంకరమైన రూపాన్ని చూసి నా మనస్సు భయంతో కలవరపడుతోంది. దేవదేవా! జగన్నివాసా! దయచేసి నీ పూర్వపు ప్రశాంతమైన రూపాన్ని మళ్లీ చూపించు.
కిరీటినం గదినం చక్రహస్తమ్
ఇచ్ఛామి త్వాం ద్రష్టుమహం తథైవ |
తేనైవ రూపేణ చతుర్భుజేన
సహస్రబాహో! భవ విశ్వమూర్తే! || 46
భావం:
విశ్వమూర్తీ! వేయి చేతులు కలిగినవాడా! కిరీటం, గద, చక్రం ధరించిన నీ దివ్యరూపాన్ని చూడాలని కోరుకుంటున్నాను. దయచేసి నాలుగు చేతులతో ఉన్న నీ పూర్వపు రూపంలో నాకు దర్శనమివ్వు.
శ్రీ భగవానువాచ:
మయా ప్రసన్నేన తవార్జునేదం
రూపం పరం దర్శితమాత్మయోగాత్ |
తేజోమయం విశ్వమనంతమాద్యం
యన్మే త్వదన్యేన న దృష్టపూర్వమ్ || 47
భావం:
శ్రీ భగవానుడు: అర్జునా! నీపై దయతో నా యోగశక్తి ద్వారా ఈ అత్యున్నతమైన, తేజస్సుతో నిండిన, అనంతమైన, ఆదియైన విశ్వరూపాన్ని నీకు చూపించాను. నీకు తప్ప ఇంతకుముందు మరెవరికీ ఈ రూపాన్ని చూపించలేదు.
న వేదయజ్ఞాధ్యయనైర్న దానైః
న చ క్రియాభిర్న తపోభిరుగ్రైః |
ఏవంరూపః శక్య అహం నృలోకే
ద్రష్టుం త్వదన్యేన కురుప్రవీర || 48
భావం:
కురువంశ వీరుడా! వేదాలను చదవడం వల్ల, యజ్ఞాలు చేయడం వల్ల, దానాలు ఇవ్వడం వల్ల, ఇతర కర్మలు లేదా కఠినమైన తపస్సులు ఆచరించడం వల్ల మాత్రమే నా ఈ విశ్వరూపాన్ని చూడటం సాధ్యం కాదు. నీవు తప్ప మరెవరికీ ఈ రూపాన్ని చూడటం సాధ్యపడలేదు.
మా తే వ్యథా మా చ విమూఢభావో
దృష్ట్వా రూపం ఘోరమీదృఙ్మమేదమ్ |
వ్యపేతభీః ప్రీతమనాః పునస్త్వం
తదేవ మే రూపమిదం ప్రపశ్య || 49
భావం:
నా ఈ భయంకరమైన విశ్వరూపాన్ని చూసి నీవు భయపడవద్దు. అయోమయానికి గురికావద్దు. భయాన్ని విడిచిపెట్టి, ప్రశాంతమైన మనస్సుతో నా పూర్వపు రూపాన్ని మళ్లీ చూడు.
సంజయ ఉవాచ:
ఇత్యర్జునం వాసుదేవస్తథోక్త్వా
స్వకం రూపం దర్శయామాస భూయః |
ఆశ్వాసయామాస చ భీతమేనం
భూత్వా పునః సౌమ్యవపుర్మహాత్మా || 50
భావం:
సంజయుడు: శ్రీకృష్ణుడు అర్జునుడితో ఇలా చెప్పి, మళ్లీ తన పూర్వపు రూపాన్ని చూపించాడు. ప్రశాంతమైన రూపాన్ని ధరించి, భయంతో ఉన్న అర్జునుడికి ధైర్యం చెప్పి ఓదార్చాడు.
అర్జున ఉవాచ:
దృష్ట్వేదం మానుషం రూపం తవ సౌమ్యం జనార్దన |
ఇదానీమస్మి సంవృత్తస్సచేతాః ప్రకృతిం గతః || 51
భావం:
అర్జునుడు: జనార్దనా! నీ ప్రశాంతమైన మానవ రూపాన్ని చూసిన తరువాత నా మనస్సు కుదుటపడింది. ఇప్పుడు నేను మళ్లీ ప్రశాంతంగా, సాధారణ స్థితికి వచ్చాను.
శ్రీ భగవానువాచ:
సుదుర్దర్శమిదం రూపం దృష్టవానసి యన్మయ |
దేవా అప్యస్య రూపస్య నిత్యం దర్శనకాంక్షిణః || 52
భావం:
శ్రీ భగవానుడు: నీవు ఇప్పుడు చూసిన నా విశ్వరూపాన్ని దర్శించడం చాలా కష్టం. దేవతలు కూడా ఈ దివ్యరూపాన్ని చూడాలని ఎప్పుడూ కోరుకుంటూ ఉంటారు.
నాహం వేదైర్న తపసా న దానేన న చేజ్యయా |
శక్య ఏవంవిధో ద్రష్టుం దృష్టవానసి మాం యథా || 53
భావం:
నీవు చూసినట్లుగా నా ఈ విశ్వరూపాన్ని వేదాలు చదవడం వల్ల, తపస్సులు చేయడం వల్ల, దానాలు ఇవ్వడం వల్ల లేదా యజ్ఞాలు చేయడం వల్ల మాత్రమే దర్శించలేరు.
భక్త్యా త్వనన్యయా శక్య అహమేవంవిధో௨ర్జున |
జ్ఞాతుం ద్రష్టుం చ తత్త్వేన ప్రవేష్టుం చ పరంతప || 54
భావం:
పరంతపా! అర్జునా! నన్ను నిజంగా తెలుసుకోవడానికి, నా దివ్యస్వరూపాన్ని దర్శించడానికి, నన్ను చేరుకోవడానికి సంపూర్ణమైన, అనన్యమైన భక్తి ఒక్కటే మార్గం.
మత్కర్మకృన్మత్పరమో మద్భక్తస్సంగవర్జితః |
నిర్వైరస్సర్వభూతేషు యస్స మామేతి పాండవ || 55
భావం:
పాండవా! ఎవరైతే నా కోసమే తమ కర్తవ్యాలను చేస్తారో, నన్నే పరమగమ్యంగా భావిస్తారో, నాపట్ల భక్తితో ఉంటారో, ప్రాపంచిక విషయాలపై మమకారం లేకుండా జీవిస్తారో, సమస్త జీవుల పట్ల ద్వేషం లేకుండా ఉంటారో, అలాంటి భక్తుడు నన్నే చేరుకుంటాడు.
ఇలా ఉపనిషత్తులు, బ్రహ్మవిద్య, యోగశాస్త్రం, శ్రీకృష్ణార్జున సంవాదం అయిన శ్రీమద్భగవద్గీతలోని “విశ్వరూపసందర్శనయోగం” అనే పదకొండవ అధ్యాయం సమాప్తం.
ఇలాంటి మరిన్ని స్తోత్రాలు, శ్లోకాలు, భక్తి విషయాల కోసం మా వెబ్‌సైట్‌లోని ఇతర పోస్ట్‌లను తప్పక చూడండి.