శ్రీమద్భగవద్గీత 13 వ అధ్యాయం – క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞవిభాగయోగము

శ్రీమద్భగవద్గీత మహాభారతంలోని భీష్మపర్వంలో భాగంగా వెలువడిన పరమ పవిత్రమైన ఆధ్యాత్మిక గ్రంథం. ఇందులో మొత్తం 18 అధ్యాయాలు, 700 శ్లోకాలు ఉన్నాయి.భగవద్గీత పదమూడవ అధ్యాయమైన క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞవిభాగయోగములో మొత్తం 34 శ్లోకాలు ఉన్నాయి.ఈ అధ్యాయంలో శ్రీకృష్ణుడు శరీరాన్ని క్షేత్రమని, ఆ శరీరాన్ని తెలుసుకునే జీవాత్మను క్షేత్రజ్ఞుడని వివరిస్తాడు. ప్రతి శరీరంలోనూ ఉన్న క్షేత్రజ్ఞుడితో పాటు సమస్త క్షేత్రాలలోనూ పరమాత్మ క్షేత్రజ్ఞుడిగా ఉన్నాడని తెలియజేస్తాడు.శరీరం, ఇంద్రియాలు, మనస్సు, బుద్ధి మరియు వాటి స్వభావాలను వివరిస్తూ నిజమైన జ్ఞానానికి సంబంధించిన లక్షణాలను తెలియజేస్తాడు. వినయం, అహింస, క్షమ, గురుసేవ, ఇంద్రియనిగ్రహం, వైరాగ్యం వంటి గుణాలను జ్ఞానమార్గానికి అవసరమైనవిగా వివరిస్తాడు.తెలుసుకోవలసిన పరబ్రహ్మ స్వరూపాన్ని, ప్రకృతి మరియు పురుషుల సంబంధాన్ని, జీవాత్మ యొక్క స్వభావాన్ని కూడా శ్రీకృష్ణుడు వివరిస్తాడు. సమస్త జీవులలో సమానంగా ఉన్న పరమాత్మను దర్శించేవారే నిజమైన జ్ఞానులని తెలియజేస్తాడు.శరీరం మరియు ఆత్మ మధ్య భేదం, క్షేత్రం మరియు క్షేత్రజ్ఞుడి స్వరూపం, ప్రకృతి మరియు పురుషుల సంబంధం, పరమాత్మ జ్ఞానాన్ని వివరించే అధ్యాయమే క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞవిభాగయోగము.ఈ అధ్యాయంలో ప్రతి శ్లోకానికి సంస్కృత మూలం, పదార్థం మరియు సులభమైన తెలుగు భావాన్ని అందించాము. భగవద్గీతను సులభంగా అర్థం చేసుకోవాలనుకునే భక్తులకు ఇది ఉపయోగకరంగా ఉంటుంది.

అర్జున ఉవాచ:
ప్రకృతిం పురుషం చైవ క్షేత్రం క్షేత్రజ్ఞమేవ చ |
ఏతద్వేదితుమిచ్ఛామి జ్ఞానం జ్ఞేయం చ కేశవ || 1
భావం:
కేశవా! ప్రకృతి, పురుషుడు, క్షేత్రం, క్షేత్రజ్ఞుడు, జ్ఞానం, తెలుసుకోవలసిన పరమతత్త్వం — వీటి గురించి పూర్తిగా తెలుసుకోవాలని నేను కోరుకుంటున్నాను.
శ్రీ భగవానువాచ:
ఇదం శరీరం కౌంతేయ క్షేత్రమిత్యభిధీయతే |
ఏతద్యో వేత్తి తం ప్రాహుః క్షేత్రజ్ఞ ఇతి తద్విదః || 2
భావం:
కౌంతేయా! ఈ శరీరాన్ని క్షేత్రం అని పిలుస్తారు. ఈ శరీరాన్ని, దాని స్వభావాన్ని తెలుసుకునేవాడిని క్షేత్రజ్ఞుడు అంటారు. ఈ విషయాన్ని బాగా తెలిసినవారు ఇలా చెబుతారు.
క్షేత్రజ్ఞం చాపి మాం విద్ధి సర్వక్షేత్రేషు భారత |
క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞయోః జ్ఞానం యత్తద్ జ్ఞానం మతం మమ || 3
భావం:
అర్జునా! అన్ని శరీరాలలోనూ ఉండే క్షేత్రజ్ఞుడిని నేనే అని తెలుసుకో. శరీరం గురించి, దానిని తెలుసుకునే ఆత్మతత్త్వం గురించి తెలుసుకోవడమే నిజమైన జ్ఞానం అని నా అభిప్రాయం.
తత్‌క్షేత్రం యచ్చ యాదృక్చ యద్వికారి యతశ్చ యత్ |
స చ యో యత్ప్రభావశ్చ తత్సమాసేన మే శృణు || 4
భావం:
ఆ క్షేత్రం ఎలా ఉంటుంది? దాని స్వభావం ఏమిటి? దానిలో ఎలాంటి మార్పులు కలుగుతాయి? అది దేనివల్ల ఏర్పడుతుంది? అలాగే క్షేత్రజ్ఞుడు ఎవరు? ఆయన స్వరూపం, శక్తి ఏమిటి? ఈ విషయాలన్నింటినీ క్లుప్తంగా చెబుతాను. శ్రద్ధగా విను.
ఋషిభిర్బహుధా గీతం ఛందోభిర్వివిధైః పృథక్ |
బ్రహ్మసూత్రపదైశ్చైవ హేతుమద్భిర్వినిశ్చితైః || 5
భావం:
ఈ క్షేత్రం, క్షేత్రజ్ఞుడు అనే విషయాలను మహర్షులు ఎన్నో విధాలుగా వివరించారు. వేదాలు కూడా వీటి గురించి వివిధ రూపాల్లో తెలియజేశాయి. అలాగే బ్రహ్మసూత్రాలు తర్కబద్ధంగా, స్పష్టంగా ఈ విషయాలను నిరూపించాయి.
మహాభూతాన్యహంకారో బుద్ధిరవ్యక్తమేవ చ |
ఇంద్రియాణి దశైకం చ పంచ చేంద్రియగోచరాః || 6
ఇచ్ఛా ద్వేషః సుఖం దుఃఖం సంఘాతశ్చేతనా ధృతిః |
ఏతత్ క్షేత్రం సమాసేన సవికారముదాహృతమ్ || 7
భావం:
పంచభూతాలు, అహంకారం, బుద్ధి, మూలప్రకృతి, పది ఇంద్రియాలు, మనస్సు, ఐదు ఇంద్రియ విషయాలు, కోరిక, ద్వేషం, సుఖం, దుఃఖం, శరీరం, చైతన్యం, ధైర్యం — ఇవన్నీ వాటిలో కలిగే మార్పులతో సహా క్షేత్రంలో భాగాలుగా చెప్పబడ్డాయి.
అమానిత్వమదంభిత్వమ్ అహింసా క్షాంతిరార్జవమ్ |
ఆచార్యోపాసనం శౌచం స్థైర్యమాత్మవినిగ్రహః || 8
ఇంద్రియార్థేషు వైరాగ్యమ్ అనహంకార ఏవ చ |
జన్మమృత్యుజరావ్యాధిదుఃఖదోషానుదర్శనమ్ || 9
అసక్తిరనభిష్వంగః పుత్రదారగృహాదిషు |
నిత్యం చ సమచిత్తత్వమ్ ఇష్టానిష్టోపపత్తిషు || 10
మయి చానన్యయోగేన భక్తిరవ్యభిచారిణీ |
వివిక్తదేశసేవిత్వమ్ అరతిర్జనసంసది || 11
అధ్యాత్మజ్ఞాననిత్యత్వం తత్త్వజ్ఞానార్థదర్శనమ్ |
ఏతద్‌జ్ఞానమితి ప్రోక్తమ్ అజ్ఞానం యదతో௨న్యథా || 12
భావం:
తనను తాను గొప్పగా చెప్పుకోకపోవడం, ఇతరులను మోసం చేయకపోవడం, ఎవరికీ హాని చేయకపోవడం, ఓర్పు కలిగి ఉండటం, నిజాయితీగా, సరళంగా ఉండటం, గురువును గౌరవించి సేవించడం, శరీరాన్ని, మనసును పరిశుభ్రంగా ఉంచుకోవడం, పట్టుదల కలిగి ఉండటం, మనసును, ఇంద్రియాలను అదుపులో ఉంచుకోవడం, ఇంద్రియ సుఖాలపై ఆసక్తి తగ్గించుకోవడం, అహంకారం లేకుండా ఉండటం — ఇవన్నీ జ్ఞానానికి సంబంధించిన లక్షణాలు.
అలాగే పుట్టుక, మరణం, వృద్ధాప్యం, అనారోగ్యం వల్ల కలిగే బాధలను, వాటిలోని లోపాలను గుర్తించడం; దేనిపైనా మితిమీరిన మమకారం పెంచుకోకపోవడం; భార్య, పిల్లలు, ఇల్లు వంటి వాటిపై అతిగా వ్యామోహం లేకుండా ఉండటం; ఇష్టమైనవి ఎదురైనా, ఇష్టం లేనివి ఎదురైనా మనసును సమంగా ఉంచుకోవడం; నాపై ఎలాంటి మార్పులేని ఏకాగ్ర భక్తిని కలిగి ఉండటం; ప్రశాంతమైన ఏకాంత ప్రదేశాలను ఇష్టపడటం; జనసమూహాలపై అనవసరమైన ఆసక్తి చూపకపోవడం; ఆత్మజ్ఞానాన్ని నిరంతరం అభ్యసించడం; పరమతత్త్వాన్ని తెలుసుకోవడం వల్ల కలిగే ప్రయోజనాన్ని అర్థం చేసుకోవడం — ఇవన్నీ నిజమైన జ్ఞాన లక్షణాలు. వీటికి విరుద్ధమైనది అజ్ఞానం.
జ్ఞేయం యత్తత్ ప్రవక్ష్యామి యద్ జ్ఞాత్వామృతమశ్నుతే |
అనాదిమత్పరం బ్రహ్మ న సత్తన్నాసదుచ్యతే || 13
భావం:
ఏది తెలుసుకోవడం ద్వారా మనిషి జననమరణాల బంధం నుంచి విముక్తి పొందుతాడో, ఆ ఆద్యంతాలు లేని పరబ్రహ్మ తత్త్వం గురించి చెబుతాను. ఆ పరబ్రహ్మాన్ని సాధారణంగా ఉన్నది అని గానీ, లేనిది అని గానీ చెప్పలేము.
సర్వతః పాణిపాదం తత్ సర్వతో௨క్షిశిరోముఖమ్ |
సర్వతః శ్రుతిమల్లోకే సర్వమావృత్య తిష్ఠతి || 14
భావం:
పరబ్రహ్మం అన్ని వైపులా చేతులు, కాళ్లు, కళ్ళు, తలలు, ముఖాలు, చెవులు కలిగి ఉన్నట్లుగా సమస్త జగత్తులో వ్యాపించి ఉంది. ఈ ప్రపంచమంతటినీ ఆవరించి ఉంది.
సర్వేంద్రియగుణాభాసం సర్వేంద్రియవివర్జితమ్ |
అసక్తం సర్వభృచ్చైవ నిర్గుణం గుణభోక్తృ చ || 15
భావం:
పరబ్రహ్మం అన్ని ఇంద్రియాల ద్వారా జరిగే పనులకు చైతన్యాన్ని అందిస్తుంది. అయినప్పటికీ దానికి ఇంద్రియాలు లేవు. దేనిపైనా ఆసక్తి లేకుండా ఉన్నా సమస్త జీవులకు ఆధారంగా ఉంటుంది. ప్రకృతి గుణాలకు అతీతంగా ఉన్నప్పటికీ, వాటి అనుభవాలకు సాక్షిగా ఉంటుంది.
బహిరంతశ్చ భూతానామ్ అచరం చరమేవ చ |
సూక్ష్మత్వాత్‌తదవిజ్ఞేయం దూరస్థం చాంతికే చ తత్ || 16
భావం:
పరమాత్మ సమస్త జీవుల లోపల కూడా, వెలుపల కూడా ఉంటాడు. ఆయన కదలకుండా ఉన్నవాడే అయినా, అన్నింటిలోనూ చలనం కలిగించే శక్తిగా ఉంటాడు. అత్యంత సూక్ష్మమైన స్వరూపం కలిగి ఉండటం వల్ల సాధారణంగా తెలుసుకోవడం కష్టం. ఆయన దూరంగా ఉన్నట్లు కనిపించినా, ప్రతి ఒక్కరికీ అత్యంత దగ్గరగా ఉంటాడు.
అవిభక్తం చ భూతేషు విభక్తమివ చ స్థితమ్ |
భూతభర్తృ చ తజ్జ్ఞేయం గ్రసిష్ణు ప్రభవిష్ణు చ || 17
భావం:
పరమాత్మ అందరిలోనూ ఒకే విధంగా ఉన్నప్పటికీ, ప్రతి జీవిలో వేర్వేరుగా ఉన్నట్లు కనిపిస్తాడు. సమస్త జీవులను పోషించేది ఆయనే. వాటి లయానికి, సృష్టికి కూడా ఆయనే కారణం.
జ్యోతిషామపి తజ్జ్యోతిః తమసః పరముచ్యతే |
జ్ఞానం జ్ఞేయం జ్ఞానగమ్యం హృది సర్వస్య విష్ఠితమ్ || 18
భావం:
పరమాత్మ వెలుగులన్నింటికీ వెలుగునిచ్చే మూలజ్యోతి. ఆయన అజ్ఞానం అనే చీకటికి అతీతుడు. ఆయనే జ్ఞానస్వరూపుడు. జ్ఞానం ద్వారా తెలుసుకోదగినవాడు, జ్ఞానం ద్వారా పొందదగినవాడు. సమస్త జీవుల హృదయాలలో నివసిస్తూ ఉంటాడు.
ఇతి క్షేత్రం తథా జ్ఞానం జ్ఞేయం చోక్తం సమాసతః |
మద్భక్త ఏతద్విజ్ఞాయ మద్భావాయోపపద్యతే || 19
భావం:
ఈ విధంగా క్షేత్రం అంటే ఏమిటి, నిజమైన జ్ఞానం ఏమిటి, తెలుసుకోవలసిన పరమతత్త్వం ఏమిటి అనే విషయాలను సంక్షిప్తంగా వివరించాను. నా భక్తుడు వీటిని సరిగ్గా అర్థం చేసుకున్నప్పుడు నా స్వరూపాన్ని పొందడానికి అర్హుడవుతాడు.
ప్రకృతిం పురుషం చైవ విద్ధ్యనాదీ ఉభావపి |
వికారాంశ్చ గుణాంశ్చైవ విద్ధి ప్రకృతిసంభవాన్ || 20
భావం:
ప్రకృతి, పురుషుడు ఇద్దరూ ఆద్యంతాలు లేనివారని తెలుసుకో. శరీరంలో కలిగే మార్పులన్నీ, సత్వం, రజస్సు, తమస్సు అనే గుణాలన్నీ ప్రకృతి నుంచే ఏర్పడతాయని గ్రహించు.
కార్యకారణకర్తృత్వే హేతుః ప్రకృతిరుచ్యతే |
పురుషః సుఖదుఃఖానాం భోక్తృత్వే హేతురుచ్యతే || 21
భావం:
శరీరం, ఇంద్రియాలు ఏర్పడటానికి ప్రకృతే కారణం. సుఖదుఃఖాలను అనుభవించడానికి పురుషుడైన జీవాత్మ కారణమని చెబుతారు.
పురుషః ప్రకృతిస్థో హి భుంక్తే ప్రకృతిజాన్ గుణాన్ |
కారణం గుణసంగో௨స్య సదసద్యోనిజన్మసు || 22
భావం:
ప్రకృతితో సంబంధం కలిగి ఉన్న జీవాత్మ, ప్రకృతిలోని మూడు గుణాల ప్రభావంతో సుఖదుఃఖాలను అనుభవిస్తుంది. ఆ గుణాలపై ఏర్పడే ఆసక్తి కారణంగానే జీవుడు మంచిచెడ్డ జన్మలను పొందుతాడు.
ఉపద్రష్టానుమంతా చ భర్తా భోక్తా మహేశ్వరః |
పరమాత్మేతి చాప్యుక్తో దేహే௨స్మిన్ పురుషః పరః || 23
భావం:
ఈ శరీరంలో ఉండే పరమాత్మ అన్నింటినీ గమనించే సాక్షి. జీవుల పనులకు అనుమతి ఇచ్చేవాడు, వారిని పోషించేవాడు, అనుభవాలకు ఆధారమైనవాడు, సమస్తాన్ని నియంత్రించే మహేశ్వరుడు. ఆయనే పరమాత్మ అని పిలవబడతాడు.
య ఏవం వేత్తి పురుషం ప్రకృతిం చ గుణైస్సహ |
సర్వథా వర్తమానో௨పి న స భూయో௨భిజాయతే || 24
భావం:
ఈ విధంగా పురుషుడు, ప్రకృతి, ప్రకృతిలోని మూడు గుణాల స్వభావాన్ని ఎవరైతే తెలుసుకుంటారో, వారు ఎలాంటి పరిస్థితుల్లో జీవించినా మళ్లీ జన్మించరు.
ధ్యానేనాత్మని పశ్యంతి కేచిదాత్మానమాత్మనా |
అన్యే సాంఖ్యేన యోగేన కర్మయోగేన చాపరే || 25
భావం:
కొంతమంది ధ్యానయోగం ద్వారా తమ హృదయంలోనే పరమాత్మను దర్శిస్తారు. మరికొందరు జ్ఞానయోగం ద్వారా, ఇంకొందరు కర్మయోగం ద్వారా పరమాత్మను తెలుసుకుంటారు.
అన్యే త్వేవమజానంతః శ్రుత్వాన్యేభ్య ఉపాసతే |
తే௨పి చాతితరంత్యేవ మృత్యుం శ్రుతిపరాయణాః || 26
భావం:
మరికొందరు తమంతట తాముగా ఈ విషయాలను తెలుసుకోలేకపోయినా, జ్ఞానులైన గురువుల నుంచి విని భక్తితో పరమాత్మను ఆరాధిస్తారు. అలా శ్రద్ధగా విని ఆచరించేవారు కూడా జననమరణాల బంధాన్ని దాటి ముక్తిని పొందుతారు.
యావత్సంజాయతే కించిత్ సత్త్వం స్థావరజంగమమ్ |
క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞసంయోగాత్ తద్విద్ధి భరతర్షభ || 27
భావం:
అర్జునా! ఈ ప్రపంచంలో పుట్టే ప్రతి ప్రాణి, ప్రతి చరాచర వస్తువు క్షేత్రమైన ప్రకృతి, క్షేత్రజ్ఞుడైన పురుషుడి కలయిక వల్లనే ఏర్పడుతుందని తెలుసుకో.
సమం సర్వేషు భూతేషు తిష్ఠంతం పరమేశ్వరమ్ |
వినశ్యత్స్వవినశ్యంతం యః పశ్యతి స పశ్యతి || 28
భావం:
సమస్త జీవులలోనూ పరమాత్మ సమానంగా ఉన్నాడని, శరీరాలు నశించినా ఆయన నశించడని ఎవరైతే తెలుసుకుంటారో, వారే నిజమైన జ్ఞానదృష్టి కలిగినవారు.
సమం పశ్యన్‌హి సర్వత్ర సమవస్థితమీశ్వరమ్ |
న హినస్త్యాత్మనాత్మానం తతో యాతి పరాం గతిమ్ || 29
భావం:
పరమాత్మ అందరిలోనూ సమానంగా ఉన్నాడని తెలుసుకున్నవాడు తనను తాను హాని చేసుకోడు. అలా సమదృష్టిని కలిగి జీవించే వ్యక్తి చివరకు పరమపదాన్ని, అంటే మోక్షాన్ని పొందుతాడు.
ప్రకృత్యైవ చ కర్మాణి క్రియమాణాని సర్వశః |
యః పశ్యతి తథాత్మానమ్ అకర్తారం స పశ్యతి || 30
భావం:
శరీరానికి సంబంధించిన పనులన్నీ ప్రకృతి ద్వారానే జరుగుతున్నాయని, ఆత్మ వాటికి కర్త కాదని ఎవరైతే తెలుసుకుంటారో, వారే నిజమైన జ్ఞానులు.
యదా భూతపృథగ్భావమ్ ఏకస్థమనుపశ్యతి |
తత ఏవ చ విస్తారం బ్రహ్మ సంపద్యతే తదా || 31
భావం:
వేర్వేరుగా కనిపించే సమస్త జీవులూ ఒకే పరమాత్మలో ఉన్నాయని, వారందరూ ఆ పరమాత్మ నుంచే ఉద్భవించారని ఎప్పుడు తెలుసుకుంటాడో, అప్పుడు ఆ వ్యక్తి బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని పొంది పరమపదాన్ని చేరుకుంటాడు.
అనాదిత్వాన్నిర్గుణత్వాత్ పరమాత్మాయమవ్యయః |
శరీరస్థో௨పి కౌంతేయ న కరోతి న లిప్యతే || 32
భావం:
కౌంతేయా! పరమాత్మకు ఆది లేదు. ఆయన ప్రకృతి గుణాలకు అతీతుడు, నాశనం లేనివాడు. శరీరంలో ఉన్నప్పటికీ ఆయన ఎలాంటి కర్మలూ చేయడు. కర్మల ఫలితాలు కూడా ఆయనకు అంటవు.
యథా సర్వగతం సౌక్ష్మ్యాత్ ఆకాశం నోపలిప్యతే |
సర్వత్రావస్థితో దేహే తథాత్మా నోపలిప్యతే || 33
భావం:
ఆకాశం అంతటా వ్యాపించి ఉన్నప్పటికీ దేనికీ అంటకుండా ఉన్నట్లే, ఆత్మ శరీరమంతటా వ్యాపించి ఉన్నా శరీరంలోని మార్పుల వల్ల కలుషితం కాదు.
యథా ప్రకాశయత్యేకః కృత్స్నం లోకమిమం రవిః |
క్షేత్రం క్షేత్రీ తథా కృత్స్నం ప్రకాశయతి భారత || 34
భావం:
అర్జునా! ఒకే సూర్యుడు ఈ ప్రపంచమంతటినీ తన వెలుగుతో ప్రకాశింపజేస్తున్నట్లే, క్షేత్రజ్ఞుడైన ఆత్మ శరీరమంతటా చైతన్యాన్ని ప్రసరింపజేస్తుంది.
క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞయోరేవమ్ అంతరం జ్ఞానచక్షుషా |
భూతప్రకృతిమోక్షం చ యే విదుర్యాంతి తే పరమ్ || 35
భావం:
ఈ విధంగా శరీరానికి, ఆత్మకు మధ్య ఉన్న తేడాను, ప్రకృతి బంధాల నుంచి జీవుడు విముక్తి పొందే విధానాన్ని జ్ఞానదృష్టితో ఎవరైతే తెలుసుకుంటారో, వారు పరమపదాన్ని పొందుతారు.
ఇలా ఉపనిషత్తులు, బ్రహ్మవిద్య, యోగశాస్త్రం, శ్రీకృష్ణార్జున సంవాదం అయిన శ్రీమద్భగవద్గీతలోని “క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞవిభాగయోగం” అనే పదమూడవ అధ్యాయం సమాప్తం.