శ్రీమద్భగవద్గీత 14 వ అధ్యాయం – గుణత్రయవిభాగయోగము

శ్రీమద్భగవద్గీత మహాభారతంలోని భీష్మపర్వంలో భాగంగా వెలువడిన పరమ పవిత్రమైన ఆధ్యాత్మిక గ్రంథం. ఇందులో మొత్తం 18 అధ్యాయాలు, 700 శ్లోకాలు ఉన్నాయి.భగవద్గీత పద్నాలుగవ అధ్యాయమైన గుణత్రయవిభాగయోగములో మొత్తం 27 శ్లోకాలు ఉన్నాయి.ఈ అధ్యాయంలో శ్రీకృష్ణుడు ప్రకృతిలోని మూడు గుణాలైన సత్త్వగుణం, రజోగుణం మరియు తమోగుణాల స్వభావాన్ని అర్జునుడికి వివరిస్తాడు. ఈ మూడు గుణాలే జీవులను శరీరబంధంలో ఉంచుతాయని తెలియజేస్తాడు.సత్త్వగుణం జ్ఞానం, సుఖం పట్ల ఆసక్తిని కలిగిస్తుందని, రజోగుణం కోరికలు, కర్మల పట్ల ఆసక్తిని పెంచుతుందని, తమోగుణం అజ్ఞానం, అలసత్వం, మోహాన్ని కలిగిస్తుందని వివరిస్తాడు.ఈ మూడు గుణాలు మనిషి ఆలోచనలు, ప్రవర్తన, కర్మలు మరియు జీవితగమనాన్ని ఎలా ప్రభావితం చేస్తాయో తెలియజేస్తాడు. ఈ గుణాల ప్రభావం నుండి బయటపడి గుణాతీత స్థితిని పొందినవారి లక్షణాలను కూడా వివరిస్తాడు.సత్త్వ, రజస్, తమస్ అనే మూడు గుణాల స్వభావం, వాటి ప్రభావాలు, వాటిని అధిగమించే మార్గం మరియు గుణాతీతుడి లక్షణాలను వివరించే అధ్యాయమే గుణత్రయవిభాగయోగము.ఈ అధ్యాయంలో ప్రతి శ్లోకానికి సంస్కృత మూలం, పదార్థం మరియు సులభమైన తెలుగు భావాన్ని అందించాము. భగవద్గీతను సులభంగా అర్థం చేసుకోవాలనుకునే భక్తులకు ఇది ఉపయోగకరంగా ఉంటుంది.

శ్రీ భగవానువాచ:
పరం భూయః ప్రవక్ష్యామి జ్ఞానానాం జ్ఞానముత్తమమ్ |
యద్‌జ్ఞాత్వా మునయస్సర్వే పరాం సిద్ధిమితో గతాః || 1
భావం:
జ్ఞానాలన్నింటిలోకీ అత్యంత గొప్పదైన జ్ఞానాన్ని నీకు మళ్లీ వివరిస్తాను. ఈ జ్ఞానాన్ని తెలుసుకున్న మహర్షులందరూ సంసార బంధాల నుంచి విముక్తి పొంది పరమపదాన్ని చేరుకున్నారు.
ఇదం జ్ఞానముపాశ్రిత్య మమ సాధర్మ్యమాగతాః |
సర్గే௨పి నోపజాయంతే ప్రలయే న వ్యథంతి చ || 2
భావం:
ఈ జ్ఞానాన్ని ఆశ్రయించి నా స్వరూపాన్ని పొందినవారు సృష్టి ప్రారంభమైనప్పుడు మళ్లీ జన్మించరు. ప్రళయకాలంలో కూడా వారు బాధలకు గురికారు.
మమ యోనిర్మహద్బ్రహ్మ తస్మిన్‌గర్భం దధామ్యహమ్ |
సంభవః సర్వభూతానాం తతో భవతి భారత || 3
భావం:
అర్జునా! సమస్త జీవుల సృష్టికి మూలమైన ప్రకృతి నా సృష్టి ఆధారం. ఆ ప్రకృతిలో నేను సృష్టికి కారణమైన బీజాన్ని ఉంచుతాను. దాని వల్లనే సమస్త జీవులు జన్మిస్తాయి.
సర్వయోనిషు కౌంతేయ మూర్తయః సంభవంతి యాః |
తాసాం బ్రహ్మమహద్యోనిః అహం బీజప్రదః పితా || 4
భావం:
కౌంతేయా! సమస్త జీవుల శరీరాలు ఏ జాతిలో పుట్టినా, వాటన్నింటికీ ప్రకృతే తల్లి వంటిది. నేను వాటికి జీవరూపమైన బీజాన్ని అందించే తండ్రిని.
సత్త్వం రజస్తమ ఇతి గుణాః ప్రకృతిసంభవాః |
నిబద్నంతి మహాబాహో దేహే దేహినమవ్యయమ్ || 5
భావం:
అర్జునా! సత్వం, రజస్సు, తమస్సు అనే మూడు గుణాలు ప్రకృతి నుంచి ఏర్పడతాయి. ఈ మూడు గుణాలే నాశనం లేని ఆత్మను శరీరంతో బంధించి ఉంచుతాయి.
తత్ర సత్త్వం నిర్మలత్వాత్ ప్రకాశకమనామయమ్ |
సుఖసంగేన బధ్నాతి జ్ఞానసంగేన చానఘ || 6
భావం:
అర్జునా! ఈ మూడు గుణాలలో సత్వగుణం చాలా పవిత్రమైనది. ఇది మనిషికి జ్ఞానాన్ని, ప్రశాంతతను కలిగిస్తుంది. అయితే సుఖం మీద, జ్ఞానం మీద ఆసక్తిని పెంచి ఆత్మను బంధిస్తుంది.
రజో రాగాత్మకం విద్ధి తృష్ణాసంగసముద్భవమ్ |
తన్నిబధ్నాతి కౌంతేయ కర్మసంగేన దేహినమ్ || 7
భావం:
కౌంతేయా! రజోగుణం కోరికలు, ఆశలు, మమకారాల నుంచి పుడుతుంది. ఇది మనిషిలో కర్మల పట్ల ఆసక్తిని పెంచి, ఆత్మను బంధిస్తుంది.
తమస్త్వజ్ఞానజం విద్ధి మోహనం సర్వదేహినామ్ |
ప్రమాదాలస్యనిద్రాభిః తన్నిబధ్నాతి భారత || 8
భావం:
అర్జునా! తమోగుణం అజ్ఞానం నుంచి పుడుతుంది. ఇది జీవులందరిలోనూ మోహాన్ని, అవివేకాన్ని కలిగిస్తుంది. అజాగ్రత్త, బద్ధకం, అధిక నిద్ర వంటి లక్షణాల ద్వారా మనిషిని బంధిస్తుంది.
సత్త్వం సుఖే సంజయతి రజః కర్మణి భారత |
జ్ఞానమావృత్య తు తమః ప్రమాదే సంజయత్యుత || 9
భావం:
అర్జునా! సత్వగుణం మనిషిని సుఖం పట్ల ఆసక్తి కలిగిస్తుంది. రజోగుణం కర్మల పట్ల ఆసక్తి పెంచుతుంది. తమోగుణం జ్ఞానాన్ని కప్పివేసి అజాగ్రత్త, బద్ధకం వంటి లక్షణాలను కలిగిస్తుంది.
రజస్తమశ్చాభిభూయ సత్త్వం భవతి భారత |
రజఃసత్త్వం తమశ్చైవ తమః సత్త్వం రజస్తథా || 10
భావం:
అర్జునా! కొన్నిసార్లు రజస్సు, తమస్సు గుణాలను అధిగమించి సత్వగుణం బలపడుతుంది. మరికొన్నిసార్లు సత్వం, తమస్సును అధిగమించి రజోగుణం పెరుగుతుంది. అలాగే సత్వం, రజస్సును అధిగమించి తమోగుణం బలపడుతుంది. ఈ విధంగా మూడు గుణాలు ఒకదానిని మరొకటి అధిగమిస్తూ ఉంటాయి.
సర్వద్వారేషు దేహే௨స్మిన్ ప్రకాశ ఉపజాయతే |
జ్ఞానం యదా తదా విద్యాత్ వివృద్ధం సత్త్వమిత్యుత || 11
భావం:
ఈ శరీరంలోని అన్ని ఇంద్రియాల ద్వారా జ్ఞానం, స్పష్టత ప్రకాశించినప్పుడు సత్వగుణం బాగా పెరిగిందని తెలుసుకోవాలి.
లోభః ప్రవృత్తిరారంభః కర్మణామశమః స్పృహా |
రజస్యేతాని జాయంతే వివృద్ధే భరతర్షభ || 12
భావం:
అర్జునా! రజోగుణం పెరిగినప్పుడు మనిషిలో అత్యాశ, సంపాదించాలనే కోరిక, పనుల పట్ల అధిక ఆసక్తి, మనశ్శాంతి లేకపోవడం, కోరికలు పెరగడం వంటి లక్షణాలు కనిపిస్తాయి.
అప్రకాశో௨ప్రవృత్తిశ్చ ప్రమాదో మోహ ఏవ చ |
తమస్యేతాని జాయంతే వివృద్ధే కురునందన || 13
భావం:
కురునందనా! తమోగుణం పెరిగినప్పుడు జ్ఞానం మందగించడం, పనులు చేయాలనే ఆసక్తి లేకపోవడం, అజాగ్రత్త, బద్ధకం, మోహం, అజ్ఞానం వంటి లక్షణాలు ఏర్పడతాయి.
యదా సత్త్వే ప్రవృద్ధే తు ప్రలయం యాతి దేహభృత్ |
తదోత్తమవిదాం లోకాన్ అమలాన్ ప్రతిపద్యతే || 14
భావం:
సత్వగుణం బలంగా ఉన్న సమయంలో మరణించినవాడు పవిత్రమైన ఉత్తమ లోకాలను పొందుతాడు. ఆ లోకాలు ఉన్నతమైన జ్ఞానులు నివసించే ప్రదేశాలు.
రజసి ప్రలయం గత్వా కర్మసంగిషు జాయతే |
తథా ప్రలీనస్తమసి మూఢయోనిషు జాయతే || 15
భావం:
రజోగుణం బలంగా ఉన్న సమయంలో మరణించినవాడు కర్మలపై ఎక్కువ ఆసక్తి కలిగినవారి మధ్య జన్మిస్తాడు. తమోగుణం బలంగా ఉన్న సమయంలో మరణించినవాడు అజ్ఞానంతో కూడిన జన్మలను పొందుతాడు.
కర్మణః సుకృతస్యాహుః సాత్త్వికం నిర్మలం ఫలమ్ |
రజసస్తు ఫలం దుఃఖమ్ అజ్ఞానం తమసః ఫలమ్ || 16
భావం:
సత్వగుణంతో చేసే మంచి పనుల ఫలితంగా పవిత్రమైన సుఖం కలుగుతుంది. రజోగుణంతో చేసే పనుల వల్ల దుఃఖం కలుగుతుంది. తమోగుణంతో చేసే పనుల ఫలితంగా అజ్ఞానం ఏర్పడుతుంది.
సత్త్వాత్ సంజాయతే జ్ఞానం రజసో లోభ ఏవ చ |
ప్రమాదమోహౌ తమసో భవతో௨జ్ఞానమేవ చ || 17
భావం:
సత్వగుణం వల్ల జ్ఞానం కలుగుతుంది. రజోగుణం వల్ల అత్యాశ, లోభం పెరుగుతాయి. తమోగుణం వల్ల అజాగ్రత్త, మోహం, అజ్ఞానం ఏర్పడతాయి.
ఊర్ధ్వం గచ్ఛంతి సత్త్వస్థాః మధ్యే తిష్ఠంతి రాజసాః |
జఘన్యగుణవృత్తిస్థాః అధో గచ్ఛంతి తామసాః || 18
భావం:
సత్వగుణం కలిగినవారు ఉన్నతమైన లోకాలను పొందుతారు. రజోగుణం ప్రధానంగా ఉన్నవారు మానవలోకంలో జన్మిస్తారు. తమోగుణం ఎక్కువగా ఉన్నవారు అధమమైన జన్మలను పొందుతారు.
నాన్యం గుణేభ్యః కర్తారం యదా ద్రష్టానుపశ్యతి |
గుణేభ్యశ్చ పరం వేత్తి మద్భావం సో௨ధిగచ్ఛతి || 19
భావం:
ప్రకృతిలోని మూడు గుణాలే అన్ని పనులకు కారణమని, వాటికి అతీతంగా పరమాత్మ ఉన్నాడని ఎవరైతే తెలుసుకుంటారో, వారు నిజమైన జ్ఞానాన్ని పొంది నా స్వరూపాన్ని చేరుకుంటారు.
గుణానేతానతీత్య త్రీన్ దేహీ దేహసముద్భవాన్ |
జన్మమృత్యుజరాదుఃఖైః విముక్తో௨మృతమశ్నుతే || 20
భావం:
శరీరానికి సంబంధించిన ఈ మూడు గుణాలను అధిగమించినవాడు జననం, మరణం, వృద్ధాప్యం, దుఃఖం వంటి బాధల నుంచి విముక్తి పొంది అమృతత్వాన్ని, అంటే మోక్షాన్ని పొందుతాడు.
అర్జున ఉవాచ:
కైర్లింగైః త్రీన్ గుణానేతాన్ అతీతో భవతి ప్రభో |
కిమాచారః కథం చైతాన్ త్రీన్ గుణానతివర్తతే || 21
భావం:
ప్రభూ! ఈ మూడు గుణాలను అధిగమించిన వ్యక్తిని ఎలా గుర్తించాలి? అతని ప్రవర్తన ఎలా ఉంటుంది? అతను ఈ మూడు గుణాలను ఎలా దాటగలుగుతాడు?
శ్రీ భగవానువాచ:
ప్రకాశం చ ప్రవృత్తిం చ మోహమేవ చ పాండవ |
న ద్వేష్టి సంప్రవృత్తాని న నివృత్తాని కాంక్షతి || 22
ఉదాసీనవదాసీనో గుణైర్యో న విచాల్యతే |
గుణా వర్తంత ఇత్యేవ యో௨వతిష్ఠతి నేఙ్గతే || 23
సమదుఃఖసుఖః స్వస్థః సమలోష్టాశ్మకాంచనః |
తుల్యప్రియాప్రియో ధీరః తుల్యనిందాత్మసంస్తుతిః || 24
మానావమానయోస్తుల్యః తుల్యో మిత్రారిపక్షయోః |
సర్వారంభపరిత్యాగీ గుణాతీతః స ఉచ్యతే || 25
భావం:
అర్జునా! మూడు గుణాలను అధిగమించిన వ్యక్తి లక్షణాలను చెబుతాను విను.
సత్వగుణం వల్ల కలిగే జ్ఞానం, రజోగుణం వల్ల కలిగే పనుల పట్ల ఆసక్తి, తమోగుణం వల్ల కలిగే మోహం — ఇవి వచ్చినప్పుడు అతను వాటిని ద్వేషించడు. అవి తగ్గిపోయినప్పుడు మళ్లీ రావాలని కోరుకోడు.
అతను ఏ పరిస్థితుల్లోనూ మనశ్శాంతిని కోల్పోడు. ప్రకృతి గుణాలే తమ స్వభావం ప్రకారం పనిచేస్తున్నాయని తెలుసుకుని, వాటి ప్రభావానికి లోనుకాకుండా స్థిరంగా ఉంటాడు.
సుఖం వచ్చినా, దుఃఖం వచ్చినా ఒకే విధంగా ఉంటాడు. మట్టిబెడ్డ, రాయి, బంగారం అన్నింటినీ సమానంగా చూస్తాడు. ఇష్టమైనవి, ఇష్టం లేనివి ఎదురైనా సమభావంతో ఉంటాడు. తనను పొగిడినా, నిందించినా చలించడు. గౌరవం, అవమానం రెండింటినీ సమానంగా స్వీకరిస్తాడు. మిత్రులను, శత్రువులను ఒకే దృష్టితో చూస్తాడు. స్వార్థంతో చేసే పనులపై ఆసక్తిని విడిచిపెట్టి స్థిరమైన మనస్సుతో జీవిస్తాడు. ఇలాంటి వ్యక్తినే గుణాతీతుడు అంటారు.
మాం చ యో௨వ్యభిచారేణ భక్తియోగేన సేవతే |
స గుణాన్ సమతీత్యైతాన్ బ్రహ్మభూయాయ కల్పతే || 26
భావం:
ఎవరైతే ఎలాంటి చంచలత్వం లేకుండా, నాపై అచంచలమైన భక్తితో నన్ను సేవిస్తారో, వారు ఈ మూడు గుణాలను అధిగమించి బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని పొందడానికి అర్హులవుతారు.
బ్రహ్మణో హి ప్రతిష్ఠాహమ్ అమృతస్యావ్యయస్య చ |
శాశ్వతస్య చ ధర్మస్య సుఖస్యైకాంతికస్య చ || 27
భావం:
ఎందుకంటే నాశనం లేని, మార్పులేని, శాశ్వతమైన బ్రహ్మతత్త్వానికి నేనే ఆధారం. శాశ్వత ధర్మానికి, సంపూర్ణమైన ఆనందానికి కూడా నేనే నిలయాన్ని.
ఇలా ఉపనిషత్తులు, బ్రహ్మవిద్య, యోగశాస్త్రం, శ్రీకృష్ణార్జున సంవాదం అయిన శ్రీమద్భగవద్గీతలోని “గుణత్రయవిభాగయోగం” అనే పదునాల్గవ అధ్యాయం సమాప్తం.