షోడశదశకమ్ – నరనారాయణావతారం తథా దక్షయాగః
శ్రీమన్నారాయణీయం 16వ దశకం భగవంతుని నరనారాయణ అవతార విశేషాలను మరియు దక్షయాగ వృత్తాంతాన్ని వర్ణిస్తుంది. బ్రహ్మదేవుని కుమారుడైన దక్షప్రజాపతి ప్రసూతిని వివాహమాడి పదహారు మంది కుమార్తెలను పొందాడు. వారిలో మూర్తిదేవికి నరనారాయణులుగా శ్రీమహావిష్ణువు అవతరించిన పవిత్ర ఘట్టం, వారి తపోమహిమ, సహస్రకవచ సంహారం మరియు మన్మథ గర్వభంగం ఈ శ్లోకాలలో ఎంతో రమణీయంగా వర్ణించబడ్డాయి. ఈ దశకాన్ని నిత్యం పారాయణం చేయడం వల్ల మనస్సులోని కామక్రోధాది వికారాలు నశించి ప్రశాంతత లభిస్తుంది. నరనారాయణుల అనుగ్రహంతో దృఢమైన తపోబలము, ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానము మరియు సర్వ విఘ్న నివారణ చేకూరుతాయి.
దక్షో విరించితనయోఽథ మనోస్తనూజాం
లబ్ధ్వా ప్రసూతిమిహ షోడశ చాప కన్యాః |
ధర్మే త్రయోదశ దదౌ పితృషు స్వధాం చ
స్వాహాం హవిర్భుజి సతీం గిరిశే త్వదంశే || 1 ||
బ్రహ్మదేవుని కుమారుడైన దక్ష ప్రజాపతి, స్వాయంభువ మనువు కుమార్తె ప్రసూతిని వివాహం చేసుకుని పదహారు మంది కుమార్తెలను పొందాడు. వారిలో పదమూడు మందిని ధర్మదేవునికి, స్వధ అనే కుమార్తెను పితృదేవతలకు, స్వాహాను అగ్నిదేవునికి, నీ అంశస్వరూపుడైన పరమశివునికి సతీదేవిని వివాహం చేసి ఇచ్చాడు.
మూర్తిర్హి ధర్మగృహిణీ సుషువే భవంతం
నారాయణం నరసఖం మహితానుభావమ్ |
యజ్జన్మని ప్రముదితాః కృతతూర్యఘోషాః
పుష్పోత్కరాన్ ప్రవవృషుర్నునువుః సురౌఘాః || 2 ||
ధర్మదేవుని భార్య అయిన మూర్తిదేవి, మహిమగల నారాయణ స్వరూపుడైన నిన్ను, అలాగే నీతో పాటు నర మహర్షిని తన కుమారులుగా ప్రసవించింది. నీ అవతార సమయంలో దేవతలందరూ పరమానందంతో మంగళవాద్యాలు మోగించి, ఆకాశం నుండి పుష్పవర్షం కురిపిస్తూ, నీ మహిమను స్తుతించారు.
దైత్యం సహస్రకవచం కవచైః పరీతం
సాహస్రవత్సరతపః సమరాభిలవ్యైః |
పర్యాయనిర్మితతపః సమరౌ భవంతౌ
శిష్టైకకంకటమముం న్యహతాం సలీలమ్ || 3 ||
సహస్రకవచుడు అనే రాక్షసుడికి వెయ్యి కవచాలు ఉండేవి. అతనికి ఒక వరం ఉండేది—ఒక్క కవచాన్ని ఛేదించాలంటే ముందుగా వెయ్యి సంవత్సరాలు తపస్సు చేసి, తర్వాత వెయ్యి సంవత్సరాలు యుద్ధం చేయాలి. అప్పుడు నీవు, నీ సోదరుడైన నర మహర్షి ఒకరు తపస్సు చేస్తూ, మరొకరు యుద్ధం చేస్తూ వంతులవారీగా ఈ కార్యాన్ని కొనసాగించారు. అలా అతని తొమ్మిది వందల తొంభై తొమ్మిది కవచాలను సులభంగా ఛేదించి, అతన్ని ఓడించారు.
అన్వాచరన్నుపదిశన్నపి మోక్షధర్మం
త్వం భ్రాతృమాన్ బదరికాశ్రమమధ్యవాత్సీః |
శక్రోఽథ తే శమతపోబలనిస్సహాత్మా
దివ్యాంగనాపరివృతం ప్రజిఘాయ మారమ్ || 4 ||
ఆ తర్వాత నీవు నీ సోదరుడైన నర మహర్షితో కలిసి బదరికాశ్రమంలో నివసిస్తూ, మోక్షధర్మాన్ని స్వయంగా ఆచరించడమే కాక, ఇతరులకు కూడా ఉపదేశించావు. నీ అపారమైన శాంతి, తపోబలాన్ని చూసి ఇంద్రుడు అసూయ చెందాడు. అందుకే అప్సరసలతో కలిసి మన్మథుడిని పంపించి, నీ తపస్సుకు భంగం కలిగించాలని ప్రయత్నించాడు.
కామో వసంతమలయానిలబంధుశాలీ
కాంతాకటాక్షవిశిఖైర్వికసద్విలాసైః |
విధ్యన్ముహుర్ముహురకంపముదీక్ష్య చ త్వాం
భీతస్త్వయాథ జగదే మృదుహాసభాజా || 5 ||
మన్మథుడు తనతో పాటు వసంత ఋతువును, సువాసనలు వెదజల్లే మలయమారుతాన్ని తీసుకుని వచ్చాడు. అప్సరసల అందమైన కడగంటి చూపులను బాణాలుగా చేసుకుని, వారి శృంగార విలాసాలతో నిన్ను పదేపదే చలింపజేయాలని ప్రయత్నించాడు. కానీ నీవు ఏమాత్రం చలించకుండా ప్రశాంతంగా ఉండడం చూసి మన్మథుడు భయపడ్డాడు. అప్పుడు నీవు మృదువైన చిరునవ్వుతో అతనితో మాట్లాడావు.
భీత్యాలమంగజ వసంత సురాంగనా వో
మన్మానసం త్విహ జుషుధ్వమితి బ్రువాణః |
త్వం విస్మయేన పరితః స్తువతామథైషాం
ప్రాదర్శయః స్వపరిచారకకాతరాక్షీః || 6 ||
అప్పుడు నీవు మన్మథుడు, వసంతుడు, అప్సరసలతో “భయపడకండి. మీరందరూ సంకోచించకుండా మీ కళలతో నా మనస్సును ఆకర్షించడానికి ప్రయత్నించండి” అని ప్రశాంతంగా అన్నావు. నీ మాటలు విని ఆశ్చర్యంతో నిన్ను స్తుతిస్తున్న వారందరికీ, నీ సేవలో ఉండే అపూర్వ సౌందర్యం కలిగిన దివ్య పరిచారికలను చూపించావు.
సమ్మోహనాయ మిలితా మదనాదయస్తే
త్వద్దాసికాపరిమళైః కిల మోహమాపుః |
దత్తాం త్వయా చ జగృహుస్త్రపయైవ సర్వ-
–స్వర్వాసిగర్వశమనీం పునరుర్వశీం తామ్ || 7 ||
నిన్ను మోహింపజేయడానికి వచ్చిన మన్మథుడు, వసంతుడు, అప్సరసలు నీ దివ్య పరిచారికల శరీర సువాసనకే మంత్రముగ్ధులయ్యారు. అప్పుడు నీవు స్వర్గంలోని అప్సరసల అందాన్నికూడా మించిపోయేలా, వారి గర్వాన్ని అణచివేసే దివ్య సౌందర్యంతో ఊర్వశిని సృష్టించి వారికి బహుమతిగా ఇచ్చావు. వారు ఎంతో సిగ్గుతో, వినయంతో ఆమెను స్వీకరించారు.
దృష్ట్వోర్వశీం తవ కథాం చ నిశమ్య శక్రః
పర్యాకులోఽజని భవన్మహిమావమర్శాత్ |
ఏవం ప్రశాంతరమణీయతరావతారా-
–త్త్వత్తోఽధికో వరద కృష్ణతనుస్త్వమేవ || 8 ||
దేవేంద్రుడు ఊర్వశి అసాధారణ సౌందర్యాన్ని చూసి, నీ ఈ దివ్య లీల గురించి విని, నీ అపారమైన మహిమను గ్రహించి ఆశ్చర్యంతో పాటు భయానికీ గురయ్యాడు. ఓ వరప్రదాతా! ఇంత ప్రశాంతమైన, పవిత్రమైన, అద్భుతమైన నరనారాయణ అవతారం కూడా నీ మహిమలో ఒక భాగమే. అయితే వాటన్నింటికంటే పరిపూర్ణమైన అవతారం శ్రీకృష్ణస్వరూపమే అని ఈ శ్లోకం స్తుతిస్తోంది.
దక్షస్తు ధాతురతిలాలనయా రజోఽంధో
నాత్యాదృతస్త్వయి చ కష్టమశాంతిరాసీత్ |
యేన వ్యరుంధ స భవత్తనుమేవ శర్వం
యజ్ఞే చ వైరపిశునే స్వసుతాం వ్యమానీత్ || 9 ||
దక్ష ప్రజాపతి, బ్రహ్మదేవుడు అతిగా ప్రేమించి పెంచడం వల్ల రజోగుణానికి లోనై అహంకారంతో నిండిపోయాడు. అందువల్ల నీ యందు సరైన భక్తి, గౌరవం చూపలేదు. నీ అంశస్వరూపుడైన పరమశివుని కూడా ద్వేషించాడు. ఆ ద్వేషంతో చేసిన యజ్ఞంలో తన సొంత కుమార్తె అయిన సతీదేవిని కూడా అవమానించి, చివరికి తనకే అశాంతి తెచ్చుకున్నాడు.
క్రుద్ధే శమర్దితమఖః స తు కృత్తశీర్షో
దేవప్రసాదితహరాదథ లబ్ధజీవః |
త్వత్పూరితక్రతువరః పునరాప శాంతిం
స త్వం ప్రశాంతికర పాహి మరుత్పురేశ || 10 ||
శివుని కోపం వల్ల దక్షుడి యజ్ఞం పూర్తిగా నాశనమైంది. అతని తల కూడా తెగిపోయింది. తరువాత దేవతల ప్రార్థనతో శివుడు ప్రసన్నుడై, మేక తలను అమర్చి దక్షుడికి మళ్లీ ప్రాణం పోశాడు. అనంతరం నీ సాన్నిధ్యంతో ఆ యజ్ఞం విజయవంతంగా పూర్తయింది. దాంతో దక్షుడు తిరిగి శాంతిని పొందాడు. ఓ అందరికీ శాంతిని ప్రసాదించే గురువాయూరప్పా! అలాగే నా జీవితంలోని అశాంతిని, బాధలను తొలగించి నన్ను రక్షించుము.
ఇతి షోడశదశకం సమాప్తమ్ ||
ఇలాంటి మరిన్ని స్తోత్రాలు, శ్లోకాలు, భక్తి విషయాల కోసం మా వెబ్సైట్లోని ఇతర పోస్ట్లను తప్పక చూడండి.
ఎన్నో స్తోత్రాలు, వాటి అర్థాలు తెలుగులో తెలుసుకోవాలనుకుంటే మన “భారతీయ సంస్కృతి” YouTube ఛానల్ను సందర్శించండి. 🙏
