పంచదశదశకమ్ – కపిలోపదేశమ్
శ్రీమన్నారాయణీయం పదిహేనవ దశకంలో కపిలమహర్షి రూపంలో ఉన్న భగవంతుడు తన తల్లియైన దేవహూతికి గావించిన పరమ పవిత్రమైన తత్త్వోపదేశం వర్ణించబడింది. బంధమోక్షాలకు కారణాలు, సాంఖ్యయోగం యొక్క పంచవింశతి తత్త్వాలు (ఇరవై ఐదు తత్త్వాలు), భక్తియోగం యొక్క విశిష్టత, సంసారంలో మునిగివుండే మానవుల గతి మరియు నిష్కామ కర్మ యొక్క ప్రాధాన్యతను వివరిస్తూ సాగే పరమ వైరాగ్యభరితమైన దశకం ఇది. ఈ పదిహేనవ దశకాన్ని భక్తితో పారాయణ చేయడం వల్ల ప్రాపంచిక వ్యామోహాలు తొలగి పరమ వైరాగ్యం, భగవత్పాక్షాత్కార భక్తి లభిస్తాయి. అంతేకాక శారీరక వ్యాధులన్నీ నశించి అంతఃకరణ శుద్ధి చేకూరుతుంది.
మతిరిహ గుణసక్తా బంధకృత్ తేష్వసక్తా
త్వమృతకృదుపరుంధే భక్తియోగస్తు సక్తిమ్ |
మహదనుగమలభ్యా భక్తిరేవాత్ర సాధ్యా
కపిలతనురితి త్వం దేవహూత్యై న్యగాదీః || 1 ||
ఓ కృష్ణా! ఈ లోకంలోని విషయసుఖాలపై మనసు, బుద్ధి ఎక్కువగా ఆసక్తి పెంచుకుంటే అది జీవుడిని బంధనంలో పడేస్తుంది. అదే వాటిపై ఆసక్తిని విడిచిపెడితే మోక్షాన్ని పొందుతుంది. అలాంటి ప్రాపంచిక ఆసక్తిని తొలగించగల శక్తి భక్తియోగానికే ఉంది. అయితే ఆ భక్తి కూడా మహాత్ముల సాంగత్యం వల్లనే కలుగుతుంది. అందుకే మానవజన్మలో పొందవలసిన గొప్ప లక్ష్యం భక్తిని సంపాదించడమే అని నీవు కపిల మహర్షి స్వరూపంలో దేవహూతికి ఉపదేశించావు.ప్రకృతిమహదహంకారాశ్చ మాత్రాశ్చ భూతా-
–న్యపి హృదపి దశాక్షీ పూరుషః పంచవింశః |
ఇతి విదితవిభాగో ముచ్యతేఽసౌ ప్రకృత్యా
కపిలతనురితి త్వం దేవహూత్యై న్యగాదీః || 2 ||
మూలప్రకృతి, మహత్తత్త్వం, అహంకారం, ఐదు తన్మాత్రలు, ఐదు మహాభూతాలు, మనస్సు, పది ఇంద్రియాలు—ఇవి మొత్తం ఇరవై నాలుగు తత్త్వాలు. వీటన్నింటికీ భిన్నమైన ఇరవై ఐదవ తత్త్వమే జీవాత్మ. ఈ తత్త్వాల స్వరూపాన్ని స్పష్టంగా తెలుసుకున్నవాడు ప్రకృతి బంధం నుండి విముక్తి పొందుతాడు అని నీవు కపిల మహర్షి రూపంలో దేవహూతికి బోధించావు.
ప్రకృతిగతగుణౌఘైర్నాజ్యతే పూరుషోఽయం
యది తు సజతి తస్యాం తద్గుణాస్తం భజేరన్ |
మదనుభజనతత్త్వాలోచనైః సాప్యపేయాత్
కపిలతనురితి త్వం దేవహూత్యై న్యగాదీః || 3 ||
నిజానికి జీవాత్మకు ప్రకృతిలోని సత్త్వ, రజస్సు, తమస్సు అనే మూడు గుణాలతో ఎలాంటి సంబంధం ఉండదు. కానీ జీవుడు ప్రకృతిపై మమకారం పెంచుకుంటే, ఆ గుణాలే అతనిని బంధిస్తాయి. అయితే నన్ను నిరంతరం భజిస్తూ, ఆత్మతత్త్వాన్ని లోతుగా విచారిస్తే, ఆ ప్రకృతి మాయ కూడా క్రమంగా తొలగిపోతుంది అని నీవు కపిల మహర్షి స్వరూపంలో దేవహూతికి ఉపదేశించావు.
విమలమతిరుపాత్తైరాసనాద్యైర్మదంగం
గరుడసమధిరూఢం దివ్యభూషాయుధాంకమ్ |
రుచితులితతమాలం శీలయేతానువేలం
కపిలతనురితి త్వం దేవహూత్యై న్యగాదీః || 4 ||
మనస్సును నిర్మలంగా చేసుకున్న సాధకుడు, యోగశాస్త్రం చెప్పిన ఆసనాలు, ప్రాణాయామం వంటి సాధనలను ఆచరిస్తూ, గరుత్మంతునిపై ఆసీనుడై, దివ్యాభరణాలు ధరించి, శంఖం, చక్రం, గద, పద్మం చేతుల్లో ధరించి, తమాల వృక్షంలా శ్యామలంగా ప్రకాశించే నా దివ్యమంగళ స్వరూపాన్ని తల నుండి పాదాల వరకు ప్రతి అవయవంతో సహా ఎల్లప్పుడూ ధ్యానించాలి అని నీవు కపిల మహర్షి స్వరూపంలో దేవహూతికి ఉపదేశించావు.
మమ గుణగణలీలాకర్ణనైః కీర్తనాద్యైః
మయి సురసరిదోఘప్రఖ్యచిత్తానువృత్తిః |
భవతి పరమభక్తిః సా హి మృత్యోర్విజేత్రీ
కపిలతనురితి త్వం దేవహూత్యై న్యగాదీః || 5 ||
నా దివ్య గుణాలను, లీలలను ఎల్లప్పుడూ వినడం, కీర్తించడం, స్మరించడం వంటి భక్తి సాధనల వల్ల, గంగానది నిరంతరం సముద్రం వైపు ప్రవహించినట్లే, మనసు కూడా ఎప్పుడూ నా వైపే ప్రవహిస్తుంది. అలా అనన్యమైన పరమభక్తి కలుగుతుంది. అలాంటి భక్తి ఒక్కటే జనన మరణ చక్రాన్ని కూడా జయించి మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తుంది అని నీవు కపిల మహర్షి స్వరూపంలో దేవహూతికి ఉపదేశించావు.
అహహ బహుళహింసాసంచితార్థైః కుటుంబం
ప్రతిదినమనుపుష్ణన్ స్త్రీజితో బాలలాలీ |
విశతి హి గృహసక్తో యాతనాం మయ్యభక్తః
కపిలతనురితి త్వం దేవహూత్యై న్యగాదీః || 6 ||
అయ్యో! ఇతరులకు హాని చేసి, అన్యాయంగా సంపాదించిన ధనంతో ప్రతిరోజూ తన కుటుంబాన్ని పోషిస్తూ, భార్య మాటకే బానిసై, పిల్లలపై అతిగా మమకారం పెంచుకుని, ఇల్లు, కుటుంబం అనే బంధాలలో పూర్తిగా చిక్కుకుని, నాపై భక్తి లేకుండా జీవించే మనిషి చివరికి తీవ్రమైన నరకయాతనలను అనుభవిస్తాడు అని నీవు కపిల మహర్షి స్వరూపంలో దేవహూతికి ఉపదేశించావు.
యువతిజఠరఖిన్నో జాతబోధోఽప్యకాండే
ప్రసవగళితబోధః పీడయోల్లంఘ్య బాల్యమ్ |
పునరపి బత ముహ్యత్యేవ తారుణ్యకాలే
కపిలతనురితి త్వం దేవహూత్యై న్యగాదీః || 7 ||
జీవుడు తల్లి గర్భంలో ఉన్నప్పుడు ఎన్నో బాధలు అనుభవిస్తూ తన గత జన్మలను గుర్తు చేసుకుని జ్ఞానం పొందుతాడు. అప్పుడు భగవంతుణ్ణి ప్రార్థిస్తాడు. కానీ పుట్టే సమయంలో కలిగే బాధల వల్ల ఆ జ్ఞానమంతా పూర్తిగా మరచిపోతాడు. తరువాత ఎన్నో కష్టాలతో బాల్యాన్ని దాటిన తర్వాత, యవ్వనం రాగానే మళ్లీ కామం, మోహం వంటి బంధాలలో చిక్కుకుని సంసారంలో మునిగిపోతాడు అని నీవు కపిల మహర్షి స్వరూపంలో దేవహూతికి ఉపదేశించావు.
పితృసురగణయాజీ ధార్మికో యో గృహస్థః
స చ నిపతతి కాలే దక్షిణాధ్వోపగామీ |
మయి నిహితమకామం కర్మ తూదక్పథార్థం
కపిలతనురితి త్వం దేవహూత్యై న్యగాదీః || 8 ||
దేవతలను, పితృదేవతలను యజ్ఞయాగాలతో ఆరాధిస్తూ ధర్మబద్ధంగా జీవించే గృహస్థుడైనా, ఆ కర్మలను ఫలాపేక్షతో చేస్తే, అతను ధూమమార్గం (దక్షిణాయన మార్గం) ద్వారా స్వర్గాది లోకాలకు చేరుకుంటాడు. కానీ పుణ్యం పూర్తయిన తర్వాత మళ్లీ భూమిపై జన్మించాల్సి వస్తుంది. అయితే ఎలాంటి ఫలాపేక్ష లేకుండా నాకే సమర్పణ భావంతో చేసే నిష్కామ కర్మలు మాత్రం తిరిగి జన్మలేని అర్చిరాది మార్గానికి (ఉత్తరాయణ మార్గానికి) తీసుకువెళ్తాయి అని నీవు కపిల మహర్షి స్వరూపంలో దేవహూతికి ఉపదేశించావు.
ఇతి సువిదితవేద్యాం దేవ హే దేవహూతిం
కృతనుతిమనుగృహ్య త్వం గతో యోగిసంఘైః |
విమలమతిరథాఽసౌ భక్తియోగేన ముక్తా
త్వమపి జనహితార్థం వర్తసే ప్రాగుదీచ్యామ్ || 9 ||
ఓ దేవా! ఈ విధంగా పరమాత్మ తత్త్వాన్ని పూర్తిగా బోధించిన తర్వాత, నీ తల్లియైన దేవహూతి భక్తితో నిన్ను స్తుతించగా, నీవు ఆమెను అనుగ్రహించావు. అనంతరం యోగీశ్వరుల సమూహంతో కలిసి అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయావు. ఆ తర్వాత దేవహూతి నిర్మలమైన మనస్సుతో భక్తియోగాన్ని ఆచరించి జీవన్ముక్తురాలైంది. నీవు కూడా లోకకళ్యాణం కోసం ఇప్పటికీ ఈశాన్య దిక్కున తపస్సు చేస్తూ విరాజిల్లుతున్నావు.
పరమ కిము బహూక్త్యా త్వత్పదాంభోజభక్తిం
సకలభయవినేత్రీం సర్వకామోపనేత్రీమ్ |
వదసి ఖలు దృఢం త్వం తద్విధూయామయాన్మే
గురుపవనపురేశ త్వయ్యుపాధత్స్వ భక్తిమ్ || 10 ||
ఓ పరమాత్మా! ఇంకా ఎక్కువగా చెప్పాల్సిన అవసరం ఏముంది? నీ పాదపద్మాలపై అనన్య భక్తి ఒక్కటే అన్ని భయాలను తొలగిస్తుంది, మనిషికి శ్రేయస్కరమైన కోరికలన్నింటినీ నెరవేర్చుతుంది అని నీవే స్పష్టంగా ఉపదేశించావు. అందుకే ఓ గురువాయూరప్పా! నా శారీరక, మానసిక రోగాలన్నింటినీ పూర్తిగా తొలగించి, నీ పాదపద్మాలపై నాకు ఎప్పటికీ చెదరని స్థిరమైన భక్తిని ప్రసాదించి నన్ను రక్షించుము.
ఇతి పంచదశదశకం సమాప్తమ్ ||
ఇలాంటి మరిన్ని స్తోత్రాలు, శ్లోకాలు, భక్తి విషయాల కోసం మా వెబ్సైట్లోని ఇతర పోస్ట్లను తప్పక చూడండి.
ఎన్నో స్తోత్రాలు, వాటి అర్థాలు తెలుగులో తెలుసుకోవాలనుకుంటే మన “భారతీయ సంస్కృతి” YouTube ఛానల్ను సందర్శించండి. 🙏
