శ్రీమద్భగవద్గీత 4 వ అధ్యాయం – జ్ఞానకర్మసన్న్యాసయోగము

శ్రీమద్భగవద్గీత మహాభారతంలోని భీష్మపర్వంలో భాగంగా వెలువడిన పరమ పవిత్రమైన ఆధ్యాత్మిక గ్రంథం. ఇందులో మొత్తం 18 అధ్యాయాలు, 700 శ్లోకాలు ఉన్నాయి.భగవద్గీత నాలుగవ అధ్యాయమైన జ్ఞానకర్మసన్న్యాసయోగములో మొత్తం 42 శ్లోకాలు ఉన్నాయి.ఈ అధ్యాయంలో శ్రీకృష్ణుడు కర్మయోగం యొక్క ప్రాచీనతను, దాని పరంపరను అర్జునుడికి వివరిస్తాడు. ఈ యోగాన్ని తాను మొదట సూర్యదేవుడైన వివస్వానుడికి ఉపదేశించానని, ఆ జ్ఞానం పరంపరగా కొనసాగిందని తెలియజేస్తాడు.ధర్మానికి హాని కలిగి, అధర్మం పెరిగినప్పుడు సాధువులను రక్షించడానికి, దుష్టులను సంహరించడానికి మరియు ధర్మాన్ని స్థాపించడానికి తాను యుగయుగాలలో అవతరిస్తానని శ్రీకృష్ణుడు ప్రకటిస్తాడు.కర్మ, అకర్మ, వికర్మల స్వరూపాన్ని వివరిస్తూ, కర్మలలో అకర్మను, అకర్మలో కర్మను చూడగల జ్ఞానమే నిజమైన జ్ఞానమని బోధిస్తాడు. యజ్ఞాల వివిధ రూపాలను, జ్ఞానయజ్ఞం యొక్క గొప్పతనాన్ని వివరిస్తాడు. జ్ఞానాన్ని పొందడానికి గురువులను ఆశ్రయించి వినయంతో ప్రశ్నించి సేవ చేయాలని ఉపదేశిస్తాడు.దివ్యజ్ఞానం యొక్క ప్రాముఖ్యతను, భగవంతుని అవతార రహస్యాన్ని, కర్మల స్వరూపాన్ని మరియు జ్ఞానం ద్వారా కర్మబంధాల నుండి విముక్తి పొందే మార్గాన్ని వివరించే అధ్యాయమే జ్ఞానకర్మసన్న్యాసయోగము.ఈ అధ్యాయంలో ప్రతి శ్లోకానికి సంస్కృత మూలం, పదార్థం మరియు సులభమైన తెలుగు భావాన్ని అందించాము. భగవద్గీతను సులభంగా అర్థం చేసుకోవాలనుకునే భక్తులకు ఇది ఉపయోగకరంగా ఉంటుంది.

శ్రీ భగవానువాచ:
ఇమం వివస్వతే యోగం ప్రోక్తవానహమవ్యయమ్ |
వివస్వాన్ మనవే ప్రాహ మనురిక్ష్వాకవే௨బ్రవీత్ || 1
భావం: నాశనం లేని ఈ కర్మయోగాన్ని నేను మొదట సూర్యభగవానుడికి బోధించాను. సూర్యుడు దానిని మనువుకు, మనువు ఇక్ష్వాకుడికి బోధించారు.
ఏవం పరంపరాప్రాప్తమిమం రాజర్షయో విదుః |
స కాలేనేహ మహతా యోగో నష్టః పరంతప || 2
భావం: అర్జునా! ఈ విధంగా గురువుల పరంపర ద్వారా వచ్చిన ఈ యోగాన్ని రాజర్షులు తెలుసుకున్నారు. కానీ చాలా కాలం గడిచేకొద్దీ ఈ యోగం లోకంలో కనుమరుగైంది.
స ఏవాయం మయా తే௨ద్య యోగః ప్రోక్తః పురాతనః |
భక్తో௨సి మే సఖా చేతి రహస్యం హ్యేతదుత్తమమ్ || 3
భావం: నీవు నాకు భక్తుడివి, స్నేహితుడివి. అందుకే ఎంతో పురాతనమైన ఈ యోగాన్ని మళ్ళీ నీకు బోధిస్తున్నాను. ఇది ఎంతో గొప్పదైన, రహస్యమైన జ్ఞానం.
అర్జున ఉవాచ:
అపరం భవతో జన్మ పరం జన్మ వివస్వతః |
కథమేతద్విజానీయాం త్వమాదౌ ప్రోక్తవానితి || 4
భావం: సూర్యుడు నీకంటే ఎంతో ముందు జన్మించాడు. నీవు ఇప్పుడు జన్మించినవాడివి. అలాంటప్పుడు నీవు మొదట సూర్యుడికి ఈ యోగాన్ని ఎలా బోధించావో నాకు అర్థం కావడం లేదు.
శ్రీ భగవానువాచ:
బహూని మే వ్యతీతాని జన్మాని తవ చార్జున |
తాన్యహం వేద సర్వాణి న త్వం వేత్థ పరంతప || 5
భావం: అర్జునా! నాకూ నీకూ ఎన్నో జన్మలు గడిచాయి. ఆ జన్మలన్నీ నాకు తెలుసు. కానీ నీకు మాత్రం అవి గుర్తులేవు.
అజో௨పి సన్నవ్యయాత్మా భూతానామీశ్వరో௨పి సన్ |
ప్రకృతిం స్వామధిష్ఠాయ సంభవామ్యాత్మమాయయా || 6
భావం: నేను పుట్టుక, మరణం లేనివాడిని. సమస్త ప్రాణులకూ ప్రభువును. అయినప్పటికీ నా దివ్యశక్తితో, నా మాయాశక్తిని ఆధారంగా చేసుకుని ఈ లోకంలో అవతరిస్తాను.
యదా యదా హి ధర్మస్య గ్లానిర్భవతి భారత |
అభ్యుత్థానమధర్మస్య తదాత్మానం సృజామ్యహమ్ || 7
భావం: అర్జునా! ఎప్పుడైతే ధర్మం తగ్గిపోయి, అధర్మం పెరిగిపోతుందో అప్పుడు నేను ఈ లోకంలో అవతరిస్తాను.
పరిత్రాణాయ సాధూనాం వినాశాయ చ దుష్కృతామ్ |
ధర్మసంస్థాపనార్థాయ సంభవామి యుగే యుగే || 8
భావం: మంచివారిని రక్షించడానికి, చెడ్డవారిని నాశనం చేయడానికి, ధర్మాన్ని మళ్ళీ నిలబెట్టడానికి నేను ప్రతి యుగంలోనూ అవతరిస్తాను.
జన్మ కర్మ చ మే దివ్యమేవం యో వేత్తి తత్త్వతః |
త్యక్త్వా దేహం పునర్జన్మ నైతి మామేతి సో௨ర్జున || 9
భావం: అర్జునా! నా దివ్యమైన జన్మ, కర్మల వెనుక ఉన్న నిజమైన రహస్యాన్ని తెలుసుకున్నవాడు శరీరాన్ని విడిచిన తరువాత మళ్ళీ జన్మించడు. అతడు నన్నే చేరుకుంటాడు.
వీతరాగభయక్రోధా మన్మయా మాముపాశ్రితాః |
బహవో జ్ఞానతపసా పూతా మద్భావమాగతాః || 10
భావం: కోరికలు, భయం, కోపం విడిచిపెట్టి, నన్నే ఆశ్రయించి, నాపైనే మనస్సు నిలిపిన ఎంతోమంది జ్ఞానమనే తపస్సుతో పవిత్రులై నన్ను చేరుకున్నారు.
యే యథా మాం ప్రపద్యంతే తాంస్తథైవ భజామ్యహమ్ |
మమ వర్త్మానువర్తంతే మనుష్యాః పార్థ సర్వశః || 11
భావం: అర్జునా! ఎవరెవరు నన్ను ఏ విధంగా ఆరాధిస్తారో, వారిని నేను అదే విధంగా అనుగ్రహిస్తాను. మనుషులందరూ ఏదో ఒక విధంగా నా మార్గాన్నే అనుసరిస్తారు.
కాంక్షన్తః కర్మణాం సిద్ధిం యజంత ఇహ దేవతాః |
క్షిప్రం హి మానుషే లోకే సిద్ధిర్భవతి కర్మజా || 12
భావం: ఈ లోకంలో తమ పనులకు త్వరగా ఫలితాలు రావాలని కోరుకునేవారు దేవతలను ఆరాధిస్తారు. ఎందుకంటే ఇక్కడ కర్మల వల్ల కలిగే ఫలితాలు త్వరగా లభిస్తాయి.
చాతుర్వర్ణ్యం మయా సృష్టం గుణకర్మవిభాగశః |
తస్య కర్తారమపి మాం విద్ధ్యకర్తారమవ్యయమ్ || 13
భావం: మనుషుల గుణాలు, వారు చేసే పనులను బట్టి నాలుగు వర్ణాలను నేను సృష్టించాను. వాటిని సృష్టించినవాడినైనా, నేను కర్మలకు బంధించబడని శాశ్వతుడనని తెలుసుకో.
న మాం కర్మాణి లిమ్పన్తి న మే కర్మఫలే స్పృహా |
ఇతి మాం యో௨భిజానాతి కర్మభిర్న స బధ్యతే || 14
భావం: కర్మలు నన్ను బంధించవు. కర్మల ఫలితాలపై నాకు ఎలాంటి కోరిక లేదు. ఈ సత్యాన్ని తెలుసుకున్నవాడు కూడా కర్మబంధాలలో చిక్కుకోడు.
ఏవం జ్ఞాత్వా కృతం కర్మ పూర్వైరపి ముముక్షుభిః |
కురు కర్మైవ తస్మాత్త్వం పూర్వైః పూర్వతరం కృతమ్ || 15
భావం: మోక్షాన్ని కోరుకున్న పూర్వకాలపు మహాత్ములు కూడా ఈ విషయాన్ని తెలుసుకుని కర్మలు చేశారు. కాబట్టి వారు ఆచరించిన విధంగానే నీవు కూడా నీ కర్తవ్యాన్ని నిర్వర్తించు.
కిం కర్మ కిమకర్మేతి కవయో௨ప్యత్ర మోహితాః |
తత్తే కర్మ ప్రవక్ష్యామి యద్‌జ్ఞాత్వా మోక్ష్యసే௨శుభాత్ || 16
భావం: ఏది కర్మ, ఏది అకర్మ అనే విషయంలో పండితులు కూడా అయోమయానికి గురవుతారు. కర్మ గురించి నీకు వివరిస్తాను. దానిని తెలుసుకుంటే నీవు సంసారబంధాల నుంచి విముక్తి పొందుతావు.
కర్మణో హ్యపి బోద్ధవ్యం బోద్ధవ్యం చ వికర్మణః |
అకర్మణశ్చ బోద్ధవ్యం గహనా కర్మణో గతిః || 17
భావం: చేయవలసిన కర్మలు ఏవో, చేయకూడని పనులు ఏవో, ఏమీ చేయకుండా ఉండటమంటే ఏమిటో తెలుసుకోవాలి. కర్మల స్వభావాన్ని పూర్తిగా అర్థం చేసుకోవడం చాలా కష్టం.
కర్మణ్యకర్మ యః పశ్యేదకర్మణి చ కర్మ యః |
స బుద్ధిమాన్ మనుష్యేషు స యుక్తః కృత్స్నకర్మకృత్ || 18
భావం: కర్మలు చేస్తున్నప్పటికీ వాటిపై ఆసక్తి లేకుండా ఉండటాన్ని, ఏమీ చేయనట్లు కనిపించే స్థితిలోనూ కర్తవ్యాన్ని గుర్తించడాన్ని తెలుసుకున్నవాడే నిజమైన బుద్ధిమంతుడు. అతడే నిజమైన యోగి.
యస్య సర్వే సమారంభాః కామసంకల్పవర్జితాః |
జ్ఞానాగ్నిదగ్ధకర్మాణం తమాహుః పండితం బుధాః || 19
భావం: కోరికలు, ఫలితాలపై ఆశలు లేకుండా పనులు చేస్తూ, జ్ఞానమనే అగ్నితో తన కర్మబంధాలను కాల్చివేసుకున్నవాడిని జ్ఞానులు నిజమైన పండితుడని అంటారు.
త్యక్త్వా కర్మఫలాసంగం నిత్యతృప్తో నిరాశ్రయః |
కర్మణ్యభిప్రవృత్తో௨పి నైవ కించిత్కరోతి సః || 20
భావం: కర్మల ఫలితాలపై ఆశను విడిచిపెట్టి, ఎప్పుడూ సంతృప్తిగా ఉంటూ, ఇతరులపై ఆధారపడకుండా తన పనులు చేసేవాడు నిజానికి కర్మబంధాలకు అతీతుడిగా ఉంటాడు.
నిరాశీర్యతచిత్తాత్మా త్యక్తసర్వపరిగ్రహః |
శారీరం కేవలం కర్మ కుర్వన్నాప్నోతి కిల్బిషమ్ || 21
భావం: కోరికలు లేకుండా, మనస్సును అదుపులో ఉంచుకుని, వస్తువులపై మమకారం విడిచిపెట్టి, శరీరాన్ని పోషించుకోవడానికి అవసరమైన పనులు మాత్రమే చేసేవాడు పాపానికి గురికాడు.
యదృచ్ఛాలాభసంతుష్టో ద్వంద్వాతీతో విమత్సరః |
సమః సిద్ధావసిద్ధౌ చ కృత్వా௨పి న నిబధ్యతే || 22
భావం: తనకు సహజంగా లభించిన వాటితో సంతృప్తి చెందుతూ, ఇతరులపై అసూయ లేకుండా, సుఖదుఃఖాలను సమానంగా స్వీకరించి, పనుల విజయాపజయాలను ఒకేలా చూసేవాడు కర్మలు చేసినా వాటికి బంధించబడడు.
గతసంగస్య ముక్తస్య జ్ఞానావస్థితచేతసః |
యజ్ఞాయాచరతః కర్మ సమగ్రం ప్రవిలీయతే || 23
భావం: కర్మలపై ఆసక్తి లేకుండా, బంధాల నుంచి విముక్తి పొంది, జ్ఞానంలో మనస్సును నిలిపినవాడు భగవంతుని కోసం చేసే కర్మలన్నింటి బంధాల నుంచి విముక్తుడవుతాడు.
బ్రహ్మార్పణం బ్రహ్మ హవిర్బ్రహ్మాగ్నౌ బ్రహ్మణా హుతమ్ |
బ్రహ్మైవ తేన గన్తవ్యం బ్రహ్మకర్మసమాధినా || 24
భావం: యజ్ఞంలో ఉపయోగించే సాధనాలు, హోమద్రవ్యాలు, హోమాగ్ని, హోమం చేసేవాడు, హోమం చేసే క్రియ అన్నీ బ్రహ్మస్వరూపమేనని భావించేవాడు చివరకు పరబ్రహ్మాన్నే చేరుకుంటాడు.
దైవమేవాపరే యజ్ఞం యోగినః పర్యుపాసతే |
బ్రహ్మాగ్నావపరే యజ్ఞం యజ్ఞేనైవోపజుహ్వతి || 25
భావం: కొంతమంది యోగులు దేవతలను ఆరాధిస్తూ యజ్ఞాలు చేస్తారు. మరికొందరు బ్రహ్మజ్ఞానమనే అగ్నిలో తమ ఆత్మను అర్పిస్తారు.
శ్రోత్రాదీనీంద్రియాణ్యన్యే సంయమాగ్నిషు జుహ్వతి |
శబ్దాదీన్ విషయానన్య ఇంద్రియాగ్నిషు జుహ్వతి || 26
భావం: కొంతమంది తమ చెవులు వంటి ఇంద్రియాలను నిగ్రహమనే అగ్నిలో అర్పిస్తారు. మరికొందరు శబ్దం వంటి విషయాలను ఇంద్రియాలనే అగ్నిలో అర్పిస్తారు.
సర్వాణీంద్రియకర్మాణి ప్రాణకర్మాణి చాపరే |
ఆత్మసంయమయోగాగ్నౌ జుహ్వతి జ్ఞానదీపితే || 27
భావం: మరికొందరు తమ ఇంద్రియాల పనులను, ప్రాణాల కదలికలను జ్ఞానంతో ప్రకాశించే మనోనిగ్రహమనే అగ్నిలో అర్పిస్తారు.
ద్రవ్యయజ్ఞాస్తపోయజ్ఞా యోగయజ్ఞాస్తథా௨పరే |
స్వాధ్యాయజ్ఞానయజ్ఞాశ్చ యతయః సంశితవ్రతాః || 28
భావం: కొంతమంది దానధర్మాలను యజ్ఞంగా భావిస్తారు. మరికొందరు తపస్సును, యోగసాధనను యజ్ఞంగా ఆచరిస్తారు. ఇంకొందరు వేదాలను చదవడం, జ్ఞానాన్ని పొందడం యజ్ఞాలుగా భావించి నియమాలతో సాధన చేస్తారు.
అపానే జుహ్వతి ప్రాణం ప్రాణే௨పానం తథా௨పరే |
ప్రాణాపానగతీ రుద్ధ్వా ప్రాణాయామపరాయణాః || 29
భావం: మరికొందరు ప్రాణాయామం చేస్తూ శ్వాస, నిశ్వాసల కదలికలను నియంత్రిస్తారు. కొందరు ప్రాణవాయువును అపానవాయువులో, అపానవాయువును ప్రాణవాయువులో కలిపి సాధన చేస్తారు.
అపరే నియతాహారాః ప్రాణాన్ ప్రాణేషు జుహ్వతి |
సర్వే௨ప్యేతే యజ్ఞవిదో యజ్ఞక్షపితకల్మషాః || 30
భావం: మరికొందరు ఆహారాన్ని నియంత్రిస్తూ ప్రాణవాయువులను ప్రాణవాయువులలోనే అర్పిస్తారు. ఈ విధంగా యజ్ఞాలను ఆచరించే వారందరూ తమ పాపాలను తొలగించుకుంటారు.
యజ్ఞశిష్టామృతభుజో యాంతి బ్రహ్మ సనాతనమ్ |
నాయం లోకో௨స్త్యయజ్ఞస్య కుతో௨న్యః కురుసత్తమ || 31
భావం: కురుకులశ్రేష్ఠుడా! యజ్ఞం చేసిన తరువాత మిగిలిన పవిత్రమైన ఆహారాన్ని స్వీకరించేవారు శాశ్వతమైన పరబ్రహ్మాన్ని పొందుతారు. యజ్ఞం చేయని వానికి ఈ లోకంలోనే సుఖం లేనప్పుడు, పరలోకంలో సుఖం ఎలా లభిస్తుంది?
ఏవం బహువిధా యజ్ఞా వితతా బ్రహ్మణో ముఖే |
కర్మజాన్ విద్ధి తాన్ సర్వానేవం జ్ఞాత్వా విమోక్ష్యసే || 32
భావం: ఈ విధంగా వేదాలలో ఎన్నో రకాల యజ్ఞాలు వివరించబడ్డాయి. అవన్నీ కర్మల ద్వారా ఏర్పడినవేనని తెలుసుకుంటే నీవు కర్మబంధాల నుంచి విముక్తి పొందుతావు.
శ్రేయాన్ ద్రవ్యమయాద్యజ్ఞాత్ జ్ఞానయజ్ఞః పరంతప |
సర్వం కర్మాఖిలం పార్థ జ్ఞానే పరిసమాప్యతే || 33
భావం: అర్జునా! వస్తువులను ఉపయోగించి చేసే యజ్ఞం కంటే జ్ఞానయజ్ఞం గొప్పది. ఎందుకంటే అన్ని కర్మల యొక్క అంతిమ లక్ష్యం జ్ఞానాన్ని పొందడమే.
తద్విద్ధి ప్రణిపాతేన పరిప్రశ్నేన సేవయా |
ఉపదేక్ష్యంతి తే జ్ఞానం జ్ఞానినస్తత్త్వదర్శినః || 34
భావం: నిజమైన జ్ఞానాన్ని పొందినవారు నీకు ఆత్మజ్ఞానాన్ని బోధిస్తారు. వారి దగ్గరకు వెళ్ళి వినయంగా నమస్కరించు, గౌరవంతో ప్రశ్నలు అడుగు, వారికి సేవచేసి ఆ జ్ఞానాన్ని తెలుసుకో.
యద్‌జ్ఞాత్వా న పునర్మోహమేవం యాస్యసి పాండవ |
యేన భూతాన్యశేషేణ ద్రక్ష్యస్యాత్మన్యథో మయి || 35
భావం: పాండవా! ఆ జ్ఞానాన్ని తెలుసుకున్న తరువాత నీవు మళ్ళీ ఇలాంటి మోహానికి లోనుకావు. సమస్త ప్రాణులనూ నీలోనూ, నాలోనూ చూడగలుగుతావు.
అపి చేదసి పాపేభ్యః సర్వేభ్యః పాపకృత్తమః |
సర్వం జ్ఞానప్లవేనైవ వృజినం సంతరిష్యసి || 36
భావం: నీవు అందరికంటే ఎక్కువ పాపాలు చేసినవాడివైనా సరే, జ్ఞానమనే పడవ సహాయంతో పాపాలనే సముద్రాన్ని దాటగలవు.
యథైధాంసి సమిద్ధో௨గ్నిః భస్మసాత్కురుతే௨ర్జున |
జ్ఞానాగ్నిః సర్వకర్మాణి భస్మసాత్కురుతే తథా || 37
భావం: అర్జునా! బాగా మండుతున్న అగ్ని కట్టెలను బూడిద చేసినట్లే, జ్ఞానమనే అగ్ని అన్ని కర్మబంధాలను బూడిద చేస్తుంది.
న హి జ్ఞానేన సదృశం పవిత్రమిహ విద్యతే |
తత్స్వయం యోగసంసిద్ధః కాలేనాత్మని విందతి || 38
భావం: ఈ ప్రపంచంలో జ్ఞానానికి సమానమైన పవిత్రమైనది మరొకటి లేదు. కర్మయోగాన్ని చక్కగా ఆచరించినవాడు కొంతకాలానికి తనలోనే ఆ జ్ఞానాన్ని పొందుతాడు.
శ్రద్ధావాన్ లభతే జ్ఞానం తత్పరః సంయతేంద్రియః |
జ్ఞానం లబ్ధ్వా పరాం శాంతిమచిరేణాధిగచ్ఛతి || 39
భావం: శ్రద్ధ కలిగి, జ్ఞానాన్ని పొందాలనే ఆసక్తితో, ఇంద్రియాలను అదుపులో ఉంచుకున్నవాడు జ్ఞానాన్ని పొందుతాడు. ఆ జ్ఞానం ద్వారా త్వరలోనే పరమశాంతిని పొందుతాడు.
అజ్ఞశ్చాశ్రద్దధానశ్చ సంశయాత్మా వినశ్యతి |
నాయం లోకో௨స్తి న పరో న సుఖం సంశయాత్మనః || 40
భావం: జ్ఞానం లేనివాడు, శ్రద్ధ లేనివాడు, ఎప్పుడూ సందేహాలతో ఉండేవాడు నష్టపోతాడు. అలాంటి వ్యక్తికి ఈ లోకంలోనూ, పరలోకంలోనూ సుఖం ఉండదు.
యోగసన్న్యస్తకర్మాణం జ్ఞానసంఛిన్నసంశయమ్ |
ఆత్మవంతం న కర్మాణి నిబధ్నంతి ధనంజయ || 41
భావం: అర్జునా! కర్మయోగం ద్వారా కర్మఫలాలపై ఆశను విడిచిపెట్టి, జ్ఞానం ద్వారా తన సందేహాలను తొలగించుకున్న ఆత్మజ్ఞానిని కర్మలు బంధించలేవు.
తస్మాదజ్ఞానసంభూతం హృత్‌స్థం జ్ఞానాసినాత్మనః |
ఛిత్త్వైనం సంశయం యోగమాతిష్ఠోత్తిష్ఠ భారత || 42
భావం: అర్జునా! అజ్ఞానం వల్ల నీ మనస్సులో ఏర్పడిన ఈ సందేహాన్ని జ్ఞానమనే కత్తితో తొలగించు. కర్మయోగాన్ని ఆచరించు. ధైర్యంగా లేచి నీ కర్తవ్యాన్ని నిర్వర్తించు.
ఇలా ఉపనిషత్తులు, బ్రహ్మవిద్య, యోగశాస్త్రం, శ్రీకృష్ణార్జున సంవాదం అయిన శ్రీమద్భగవద్గీతలోని “జ్ఞానయోగం” అనే నాల్గవ అధ్యాయం సమాప్తం.
ఇలాంటి మరిన్ని స్తోత్రాలు, శ్లోకాలు, భక్తి విషయాల కోసం మా వెబ్‌సైట్‌లోని ఇతర పోస్ట్‌లను తప్పక చూడండి.