శ్రీమద్భగవద్గీత 15 వ అధ్యాయం – పురుషోత్తమయోగము

శ్రీమద్భగవద్గీత మహాభారతంలోని భీష్మపర్వంలో భాగంగా వెలువడిన పరమ పవిత్రమైన ఆధ్యాత్మిక గ్రంథం. ఇందులో మొత్తం 18 అధ్యాయాలు, 700 శ్లోకాలు ఉన్నాయి.భగవద్గీత పదిహేనవ అధ్యాయమైన పురుషోత్తమయోగములో మొత్తం 20 శ్లోకాలు ఉన్నాయి.ఈ అధ్యాయంలో శ్రీకృష్ణుడు సంసారాన్ని అశ్వత్థ వృక్షంతో పోలుస్తూ దాని స్వరూపాన్ని వివరిస్తాడు. ఈ వృక్షానికి మూలాలు పైకి, శాఖలు కిందికి విస్తరించి ఉంటాయని తెలియజేస్తాడు. వైరాగ్యం అనే ఆయుధంతో ఈ సంసార వృక్షాన్ని ఛేదించి పరమపదాన్ని పొందాలని ఉపదేశిస్తాడు.జీవాత్మ భగవంతుని శాశ్వత అంశమని, అది మనస్సు మరియు ఇంద్రియాలతో కలిసి ఒక శరీరం నుండి మరొక శరీరానికి ప్రయాణిస్తుందని వివరిస్తాడు. సూర్యుడు, చంద్రుడు, అగ్ని వంటి వాటికి తేజస్సును ప్రసాదించేది తానేనని, సమస్త జీవులలో వైశ్వానర అగ్నిరూపంగా ఉండి ఆహారాన్ని జీర్ణం చేస్తానని తెలియజేస్తాడు.క్షర పురుషుడు, అక్షర పురుషుడు మరియు వీరిద్దరికీ అతీతుడైన పురుషోత్తముని స్వరూపాన్ని వివరిస్తూ, తానే పరమోత్తముడైన భగవంతుడినని శ్రీకృష్ణుడు తెలియజేస్తాడు.సంసార వృక్ష స్వరూపం, జీవాత్మ ప్రయాణం, పరమాత్మ సర్వవ్యాపకత్వం మరియు పురుషోత్తముని దివ్యస్వరూపాన్ని వివరించే అధ్యాయమే పురుషోత్తమయోగము.ఈ అధ్యాయంలో ప్రతి శ్లోకానికి సంస్కృత మూలం, పదార్థం మరియు సులభమైన తెలుగు భావాన్ని అందించాము. భగవద్గీతను సులభంగా అర్థం చేసుకోవాలనుకునే భక్తులకు ఇది ఉపయోగకరంగా ఉంటుంది.

శ్రీ భగవానువాచ:
ఊర్ధ్వమూలమధశ్శాఖమ్ అశ్వత్థం ప్రాహురవ్యయమ్ |
ఛందాంసి యస్య పర్ణాని యస్తం వేద స వేదవిత్ || 1
భావం:
ఈ సంసారాన్ని వేర్లు పైకి, కొమ్మలు కిందికి విస్తరించిన అశ్వత్థ వృక్షంతో పోలుస్తారు. వేదాలు ఈ వృక్షానికి ఆకుల వంటివి. ఈ సంసార వృక్షం స్వరూపాన్ని తెలుసుకున్నవాడే నిజమైన వేదజ్ఞాని.
అధశ్చోర్ధ్వం ప్రసృతాస్తస్య శాఖాః
గుణప్రవృద్ధా విషయప్రవాళాః |
అధశ్చ మూలాన్యనుసంతతాని
కర్మానుబంధీని మనుష్యలోకే || 2
భావం:
ఈ సంసార వృక్షం యొక్క కొమ్మలు పైకి, కిందికి విస్తరించి ఉంటాయి. ప్రకృతిలోని మూడు గుణాల వల్ల అవి పెరుగుతాయి. ఇంద్రియ సుఖాలే వాటికి చిగుళ్లుగా ఉంటాయి. మనుష్యలోకంలో చేసే కర్మల వల్ల ఈ వృక్షపు వేర్లు మరింతగా విస్తరించి జీవులను సంసార బంధంలో ఉంచుతాయి.
న రూపమస్యేహ తథోపలభ్యతే
నాంతో న చాదిర్న చ సంప్రతిష్ఠా |
అశ్వత్థమేనం సువిరూఢమూలమ్
అసంగశస్త్రేణ దృఢేన ఛిత్త్వా || 3
తతః పదం తత్పరిమార్గితవ్యం
యస్మిన్‌గతా న నివర్తంతి భూయః |
తమేవ చాద్యం పురుషం ప్రపద్యే
యతః ప్రవృత్తిః ప్రసృతా పురాణీ || 4
భావం:
ఈ సంసార వృక్షం యొక్క నిజమైన స్వరూపం ఏమిటో, దాని ఆది, అంతం ఎక్కడో ఎవరికీ సులభంగా తెలియదు. బలంగా వేళ్లూనుకున్న ఈ సంసార వృక్షాన్ని వైరాగ్యం అనే ఆయుధంతో నరికివేయాలి.
ఆ తరువాత మళ్లీ జన్మించాల్సిన అవసరం లేని పరమపదాన్ని వెతకాలి. ఈ సంసార సృష్టికి ఆదికారణమైన పరమాత్మను శరణు వేడాలి. ఆయనే ఈ సృష్టి విస్తరించడానికి మూలకారణం.
నిర్మానమోహా జితసంగదోషా
అధ్యాత్మనిత్యా వినివృత్తకామాః |
ద్వంద్వైర్విముక్తాః సుఖదుఃఖసంజ్ఞైః
గచ్ఛంత్యమూఢాః పదమవ్యయం తత్ || 5
భావం:
అహంకారం, మోహం లేనివారు, అనవసరమైన మమకారాన్ని జయించినవారు, ఆత్మజ్ఞానంపై నిరంతరం ఆసక్తి కలిగినవారు, కోరికలను విడిచిపెట్టినవారు, సుఖదుఃఖాల వంటి ద్వంద్వాలకు అతీతులైన జ్ఞానులు శాశ్వతమైన పరమపదాన్ని చేరుకుంటారు.
న తద్భాసయతే సూర్యో న శశాంకో న పావకః |
యద్గత్వా న నివర్తంతే తద్దామ పరమం మమ || 6
భావం:
నా పరమధామాన్ని సూర్యుడు, చంద్రుడు, అగ్ని ప్రకాశింపజేయలేవు. ఎందుకంటే అది స్వయంప్రకాశమైనది. ఆ పరమధామాన్ని చేరుకున్నవారు మళ్లీ ఈ సంసారంలోకి తిరిగి రారు.
మమైవాంశో జీవలోకే జీవభూతః సనాతనః |
మనఃషష్ఠానీంద్రియాణి ప్రకృతిస్థాని కర్షతి || 7
భావం:
ఈ ప్రపంచంలోని ప్రతి జీవాత్మ నా శాశ్వతమైన అంశమే. జీవాత్మగా ఉన్నప్పుడు అది ప్రకృతిలో ఉన్న మనస్సుతో పాటు ఐదు ఇంద్రియాలను తనవైపు ఆకర్షించుకుంటుంది.
శరీరం యదవాప్నోతి యచ్ఛాప్యుత్క్రామతీశ్వరః |
గృహీత్వైతాని సంయాతి వాయుర్గంధానివాశయాత్ || 8
భావం:
గాలి పువ్వుల నుంచి సువాసనను తీసుకెళ్లినట్లుగా, జీవాత్మ ఒక శరీరాన్ని విడిచి మరో శరీరంలోకి ప్రవేశించేటప్పుడు మనస్సును, ఇంద్రియాలను తనతో పాటు తీసుకెళ్తుంది.
శ్రోత్రం చక్షుః స్పర్శనం చ రసనం ఘ్రాణమేవ చ |
అధిష్ఠాయ మనశ్చాయం విషయానుపసేవతే || 9
భావం:
జీవాత్మ చెవి, కన్ను, చర్మం, నాలుక, ముక్కు అనే ఐదు జ్ఞానేంద్రియాలతో పాటు మనస్సును ఆధారంగా చేసుకుని శబ్దం, రూపం, స్పర్శ, రుచి, వాసన వంటి విషయాలను అనుభవిస్తుంది.
ఉత్క్రామంతం స్థితం వాపి భుఞ్జానం వా గుణాన్వితమ్ |
విమూఢా నానుపశ్యన్తి పశ్యన్తి జ్ఞానచక్షుషః || 10
భావం:
జీవాత్మ శరీరాన్ని విడిచిపెట్టేటప్పుడు, శరీరంలో ఉన్నప్పుడు లేదా ఇంద్రియ విషయాలను అనుభవిస్తున్నప్పుడు దాని నిజమైన స్వరూపాన్ని అజ్ఞానులు గుర్తించలేరు. జ్ఞానదృష్టి కలిగినవారు మాత్రమే దాన్ని తెలుసుకోగలుగుతారు.
యతంతో యోగినశ్చైనం పశ్యంత్యాత్మన్యవస్థితమ్ |
యతంతో௨ప్యకృతాత్మనో నైనం పశ్యంత్యచేతసః || 11
భావం:
ఆత్మజ్ఞానం కోసం ప్రయత్నించే యోగులు తమ హృదయంలో ఉన్న పరమాత్మను దర్శించగలుగుతారు. కానీ మనస్సును శుద్ధి చేసుకోని, వివేకం లేని వ్యక్తులు ఎంత ప్రయత్నించినా ఆత్మతత్త్వాన్ని తెలుసుకోలేరు.
యదాదిత్యగతం తేజో జగద్భాసయతే௨ఖిలమ్ |
యచ్చంద్రమసి యచ్చాగ్నౌ తత్తేజో విద్ధి మామకమ్ || 12
భావం:
సూర్యుడిలో ఉండి ఈ ప్రపంచమంతటినీ ప్రకాశింపజేసే వెలుగు, చంద్రుడిలో మరియు అగ్నిలో కనిపించే కాంతి — ఇవన్నీ నా శక్తి వల్లనే ప్రకాశిస్తున్నాయని తెలుసుకో.
గామావిశ్య చ భుతాని ధారయామ్యహమోజసా |
పుష్ణామి చౌషదీః సర్వాః సోమో భూత్వా రసాత్మకః || 13
భావం:
నేను భూమిలో ప్రవేశించి నా శక్తితో సమస్త జీవులను నిలబెడుతున్నాను. చంద్రుని రూపంలో ఉండి, జీవులకు అవసరమైన రసాన్ని అందిస్తూ మొక్కలను, ఔషధాలను పోషిస్తున్నాను.
అహం వైశ్వానరో భూత్వా ప్రాణినాం దేహమాశ్రితః |
ప్రాణాపానసమాయుక్తః పచామ్యన్నం చతుర్విధమ్ || 14
భావం:
నేను వైశ్వానరుడనే జఠరాగ్ని రూపంలో సమస్త జీవుల శరీరాలలో ఉంటాను. ప్రాణ, అపాన వాయువులతో కలిసి నాలుగు రకాల ఆహారాలను జీర్ణం చేస్తాను.
సర్వస్య చాహం హృది సన్నివిష్టో
మత్తః స్మృతిర్ జ్ఞానమపోహనం చ |
వేదైశ్చ సర్వైరహమేవ వేద్యో
వేదాన్తకృద్వేదవిదేవ చాహమ్ || 15
భావం:
నేను సమస్త జీవుల హృదయాలలో నివసిస్తున్నాను. నా వల్లనే వారికి జ్ఞాపకశక్తి, జ్ఞానం, మరచిపోవడం కలుగుతాయి. అన్ని వేదాల ద్వారా తెలుసుకోవలసినవాడిని నేనే. వేదాంతానికి మూలకారణాన్ని, వేదాల అసలైన అర్థాన్ని తెలిసినవాడిని కూడా నేనే.
ద్వావిమౌ పురుషౌ లోకే క్షరశ్చాక్షర ఏవ చ |
క్షరః సర్వాణి భుతాని కూటస్థో௨క్షర ఉచ్యతే || 16
భావం:
ఈ ప్రపంచంలో క్షరుడు, అక్షరుడు అనే రెండు రకాల పురుషులు ఉన్నారు. నశించే స్వభావం కలిగిన సమస్త జీవులను క్షరులు అంటారు. మార్పులకు లోనుకాని జీవాత్మను అక్షరుడు అంటారు.
ఉత్తమః పురుషస్త్వన్యః పరమాత్మేత్యుదాహృతః |
యో లోకత్రయమావిశ్య బిభర్త్యవ్యయ ఈశ్వరః || 17
భావం:
ఈ ఇద్దరికీ అతీతంగా మరొక ఉత్తమ పురుషుడు ఉన్నాడు. ఆయనే పరమాత్మ. ఆయన నాశనం లేని ఈశ్వరుడు. మూడు లోకాలలోనూ వ్యాపించి వాటన్నింటినీ పోషిస్తూ, పరిపాలిస్తూ ఉంటాడు.
యస్మాత్ క్షరమతీతో௨హమక్షరాదపి చోత్తమః |
అతో௨స్మి లోకే వేదే చ ప్రథితః పురుషోత్తమః || 18
భావం:
నేను నశించే క్షర పురుషుడికి అతీతుడిని. మార్పులేని అక్షర పురుషుడికంటే కూడా ఉన్నతుడిని. అందువల్లనే లోకంలోనూ, వేదాలలోనూ నన్ను పురుషోత్తముడు అని పిలుస్తారు.
యో మామేవమసమ్మూఢో జానాతి పురుషోత్తమమ్ |
స సర్వవిద్భజతి మాం సర్వభావేన భారత || 19
భావం:
అర్జునా! ఎవరైతే ఎలాంటి సందేహం, అజ్ఞానం లేకుండా నన్ను పురుషోత్తముడిగా తెలుసుకుంటారో, వారు సమస్త తత్త్వాలను తెలిసినవారవుతారు. వారు సంపూర్ణమైన భక్తితో నన్ను ఆరాధిస్తారు.
ఇతి గుహ్యతమం శాస్త్రం ఇదముక్తం మయానఘ |
ఏతద్‌బుద్ధ్వా బుద్ధిమాన్‌స్యాత్ కృతకృత్యశ్చ భారత || 20
భావం:
అర్జునా! అత్యంత రహస్యమైన ఈ జ్ఞానాన్ని నీకు వివరించాను. ఈ తత్త్వాన్ని పూర్తిగా అర్థం చేసుకున్నవాడు నిజమైన జ్ఞానాన్ని పొందుతాడు. తన జీవిత లక్ష్యాన్ని సాధించినవాడవుతాడు.
ఇలా ఉపనిషత్తులు, బ్రహ్మవిద్య, యోగశాస్త్రం, శ్రీకృష్ణార్జున సంవాదం అయిన శ్రీమద్భగవద్గీతలోని “పురుషోత్తమప్రాప్తియోగము” అనే పదునైదవ అధ్యాయం సమాప్తం.