శ్రీమద్భగవద్గీత 2 వ అధ్యాయం – సాంఖ్యయోగము

శ్రీమద్భగవద్గీత మహాభారతంలోని భీష్మపర్వంలో భాగంగా వెలువడిన పరమ పవిత్రమైన ఆధ్యాత్మిక గ్రంథం. ఇందులో మొత్తం 18 అధ్యాయాలు, 700 శ్లోకాలు ఉన్నాయి.భగవద్గీత రెండవ అధ్యాయమైన సాంఖ్యయోగములో మొత్తం 72 శ్లోకాలు ఉన్నాయి.మొదటి అధ్యాయంలో అర్జునుడు తన బంధువులు, గురువులు మరియు పెద్దలను యుద్ధభూమిలో చూసి తీవ్ర విషాదానికి లోనై యుద్ధం చేయడానికి నిరాకరిస్తాడు. రెండవ అధ్యాయంలో శ్రీకృష్ణుడు అర్జునుడికి ఆత్మతత్త్వం, శరీర స్వభావం, కర్తవ్యం మరియు ధర్మం గురించి ఉపదేశించడం ప్రారంభిస్తాడు.శ్రీకృష్ణుడు ఆత్మకు జననం, మరణం లేవని, ఆత్మ నిత్యమైనదని, శాశ్వతమైనదని వివరిస్తాడు. శరీరం నశించినప్పటికీ ఆత్మ నశించదని తెలియజేస్తాడు. సుఖదుఃఖాలను సమానంగా స్వీకరిస్తూ, ఫలితంపై ఆశ లేకుండా తన కర్తవ్యాన్ని నిర్వర్తించాలని అర్జునుడికి బోధిస్తాడు.

ఈ అధ్యాయంలో కర్మయోగానికి సంబంధించిన ముఖ్యమైన ఉపదేశాన్ని కూడా శ్రీకృష్ణుడు అందిస్తాడు. కర్మ చేయడమే మనిషి అధికారం కానీ, కర్మఫలంపై అధికారం లేదని వివరిస్తాడు. స్థితప్రజ్ఞుడి లక్షణాలను కూడా ఈ అధ్యాయంలో వివరిస్తాడు.ఆత్మ యొక్క నిత్యత్వాన్ని, ధర్మబద్ధమైన కర్తవ్యాన్ని, నిష్కామ కర్మ ప్రాముఖ్యతను మరియు స్థితప్రజ్ఞుడి లక్షణాలను వివరించే అధ్యాయమే సాంఖ్యయోగము.ఈ అధ్యాయంలో ప్రతి శ్లోకానికి సంస్కృత మూలం, పదార్థం మరియు సులభమైన తెలుగు భావాన్ని అందించాము. భగవద్గీతను సులభంగా అర్థం చేసుకోవాలనుకునే భక్తులకు ఇది ఉపయోగకరంగా ఉంటుంది.

శ్రీమద్భగవద్గీత
రెండవ అధ్యాయం – సాంఖ్యయోగం
సంజయ ఉవాచ:
తం తథా కృపయావిష్టమశ్రుపూర్ణాకులేక్షణమ్ |
విషీదంతమిదం వాక్యమువాచ మధుసూదనః || 1
భావం:
కరుణతో నిండిన మనసుతో, కన్నీళ్లతో నిండిన కళ్లతో బాధపడుతున్న అర్జునుడిని చూసి శ్రీకృష్ణుడు ఇలా మాట్లాడాడు.
శ్రీ భగవానువాచ:
కుతస్త్వాకశ్మలమిదం విషమే సముపస్థితమ్ |
అనార్యజుష్టమస్వర్గ్యమకీర్తికరమర్జున || 2
భావం:
అర్జునా! ఇలాంటి కష్టమైన సమయంలో నీకు ఈ బలహీనమైన ఆలోచనలు ఎక్కడి నుంచి వచ్చాయి? ఇవి గొప్పవారు ఆచరించే విధానానికి విరుద్ధమైనవి. స్వర్గాన్ని పొందడానికి ఉపయోగపడవు. నీకు అపకీర్తిని తెచ్చిపెడతాయి.
క్లైబ్యం మా స్మ గమః పార్థ నైతత్త్వయ్యుపపద్యతే |
క్షుద్రం హృదయదౌర్బల్యం త్యక్త్వోత్తిష్ఠ పరంతప || 3
భావం:
పార్థా! ఇలా పిరికితనానికి లోనుకావద్దు. ఇది నీకు తగినది కాదు. నీ మనసులో ఉన్న ఈ చిన్నపాటి బలహీనతను వదిలిపెట్టి ధైర్యంగా లేచి నిలబడు. శత్రువులను ఓడించగల వీరుడివి నీవు.
అర్జున ఉవాచ:
కథం భీష్మమహం సంఖ్యే ద్రోణం చ మధుసూదన |
ఇషుభిః ప్రతియోత్స్యామి పూజార్హావరిసూదన || 4
భావం:
మధుసూదనా! నాకు ఎంతో గౌరవనీయులైన భీష్ముడు, ద్రోణాచార్యుడు వంటి పెద్దలపై నేను యుద్ధంలో బాణాలు ఎలా ప్రయోగించగలను?
గురూనహత్వాహి మహానుభావాన్ |
శ్రేయో భోక్తుం భైక్ష్యమపీహ లోకే |
హత్వార్థకామాంస్తు గురూనిహైవ |
భుంజీయ భోగాన్ రుధిరప్రదిగ్ధాన్ || 5
భావం:
గొప్పవారైన నా గురువులను చంపడం కంటే, ఈ లోకంలో భిక్షమెత్తుకుని జీవించడం మంచిది. వారిని చంపి రక్తంతో తడిసిన రాజ్యసుఖాలను అనుభవించడం నాకు ఇష్టం లేదు.
న చైతద్విద్మః కతరన్నో గరీయో |
యద్వా జయేమ యది వా నో జయేయుః |
యానేవ హత్వా న జిజీవిషామః |
తేఽవస్థితాః ప్రముఖే ధార్తరాష్ట్రాః || 6
భావం:
మనకు ఏది మంచిదో నాకు అర్థం కావడం లేదు. మనం వారిని గెలుస్తామో, వారు మనల్ని గెలుస్తారో కూడా తెలియడం లేదు. ఎవరిని చంపిన తర్వాత మనం జీవించాలని కూడా అనుకోమో, ఆ ధృతరాష్ట్రుని కుమారులే మన ఎదురుగా యుద్ధానికి నిలబడి ఉన్నారు.
కార్పణ్యదోషోపహతస్వభావః |
పృచ్ఛామి త్వాం ధర్మసమ్మూఢచేతాః |
యచ్ఛ్రేయః స్యాన్నిశ్చితం బ్రూహి తన్మే |
శిష్యస్తేఽహం శాధి మాం త్వాం ప్రపన్నమ్ || 7
భావం:
గురువులు, బంధువులపై ఉన్న మమకారం వల్ల నా మనసు బలహీనమైపోయింది. ఏది ధర్మమో, ఏది అధర్మమో నిర్ణయించలేకపోతున్నాను. నాకు ఏది మంచిదో స్పష్టంగా చెప్పు. నేను నీ శిష్యుడిని. నిన్ను ఆశ్రయించాను. నాకు సరైన మార్గాన్ని బోధించు.
న హి ప్రపశ్యామి మమాపనుద్యాత్ |
యచ్ఛోకముచ్ఛోషణమింద్రియాణామ్ |
అవాప్య భూమావసపత్నమృద్ధం |
రాజ్యం సురాణామపి చాధిపత్యమ్ || 8
భావం:
ఈ భూమి అంతటినీ శత్రువులు లేని రాజ్యంగా పొందినా, దేవతల రాజ్యమైన స్వర్గానికి అధిపతినైనా, నా మనసులో ఉన్న ఈ బాధ తొలగిపోతుందని నాకు అనిపించడం లేదు.
సంజయ ఉవాచ:
ఏవముక్త్వా హృషీకేశం గుడాకేశః పరంతప |
న యోత్స్య ఇతి గోవిందముక్త్వా తూష్ణీం బభూవ హ || 9
భావం:
సంజయుడు: అర్జునుడు శ్రీకృష్ణుడితో తన బాధను ఇలా చెప్పి, ఇక నేను యుద్ధం చేయను అని చెప్పి మౌనంగా ఉండిపోయాడు.
తమువాచ హృషీకేశః ప్రహసన్నివ భారత |
సేనయోరుభయోర్మధ్యే విషీదంతమిదం వచః || 10
భావం:
ధృతరాష్ట్రా! రెండు సైన్యాల మధ్యలో బాధతో ఉన్న అర్జునుడిని చూసి శ్రీకృష్ణుడు చిరునవ్వుతో ఇలా చెప్పడం ప్రారంభించాడు.
శ్రీభగవానువాచ:
అశోచ్యానన్వశోచస్త్వం ప్రజ్ఞావాదాంశ్చ భాషసే |
గతాసూనగతాసూంశ్చ నానుశోచంతి పండితాః || 11
భావం:
అర్జునా! బాధపడాల్సిన అవసరం లేనివారి గురించి నీవు బాధపడుతున్నావు. పైగా జ్ఞానవంతుడిలా మాట్లాడుతున్నావు. నిజమైన జ్ఞానం కలిగినవారు మరణించినవారి గురించి కానీ, జీవించి ఉన్నవారి గురించి కానీ బాధపడరు.
న త్వేవాహం జాతు నాసం న త్వం నేమే జనాధిపాః |
న చైవ న భవిష్యామః సర్వే వయమతః పరమ్ || 12
భావం:
నేను గతంలో కూడా ఉన్నాను. నీవు కూడా ఉన్నావు. ఈ రాజులందరూ కూడా ఉన్నారు. భవిష్యత్తులో కూడా మనమందరం ఉంటాము. మన ఉనికి ఎప్పటికీ పూర్తిగా అంతరించిపోదు.
దేహినోఽస్మిన్ యథా దేహే కౌమారం యౌవనం జరా |
తథా దేహాంతరప్రాప్తిః ధీరస్తత్ర న ముహ్యతి || 13
భావం:
ఈ శరీరంలో బాల్యం, యవ్వనం, వృద్ధాప్యం ఎలా వస్తాయో, అలాగే మరణించిన తర్వాత జీవాత్మ మరో శరీరాన్ని పొందుతుంది. ఈ విషయాన్ని తెలుసుకున్న జ్ఞానవంతుడు బాధపడడు.
మాత్రాస్పర్శాస్తు కౌంతేయ శీతోష్ణసుఖదుఃఖదాః |
ఆగమాపాయినోఽనిత్యాః తాంస్తితిక్షస్వ భారత || 14
భావం:
కుంతీపుత్రా! ఇంద్రియాలు విషయాలను అనుభవించడం వల్ల చలి, వేడి, సుఖం, దుఃఖం కలుగుతాయి. ఇవన్నీ కొంతకాలం మాత్రమే ఉండి తర్వాత తొలగిపోతాయి. కాబట్టి వాటిని ఓర్పుతో భరించాలి.
యం హి న వ్యథయంత్యేతే పురుషం పురుషర్షభ |
సమదుఃఖసుఖం ధీరం సోఽమృతత్వాయ కల్పతే || 15
భావం:
అర్జునా! సుఖదుఃఖాలు ఎవరి మనసును కలవరపెట్టవో, వాటిని సమానంగా స్వీకరించే ధైర్యవంతుడే మోక్షాన్ని పొందడానికి అర్హుడవుతాడు.
నాసతో విద్యతే భావో నాభావో విద్యతే సతః |
ఉభయోరపి దృష్టోఽంతః త్వనయోస్తత్త్వదర్శిభిః || 16
భావం:
లేనిది ఎప్పటికీ ఉండదు. నిజంగా ఉన్నది ఎప్పటికీ నశించదు. ఈ సత్యాన్ని తత్వజ్ఞానులు తమ జ్ఞానం ద్వారా తెలుసుకున్నారు.
అవినాశి తు తద్విద్ధి యేన సర్వమిదం తతమ్ |
వినాశమవ్యయస్యాస్య న కశ్చిత్కర్తుమర్హతి || 17
భావం:
ఈ ప్రపంచమంతటా వ్యాపించి ఉన్న ఆత్మ నాశనం లేనిది. ఎవరూ దానిని నాశనం చేయలేరు.
అంతవంత ఇమే దేహా నిత్యస్యోక్తాః శరీరిణః |
అనాశినోఽప్రమేయస్య తస్మాద్యుద్ధ్యస్వ భారత || 18
భావం:
ఆత్మ శాశ్వతమైనది, నాశనం లేనిది. కానీ ఆత్మ నివసించే శరీరాలు మాత్రం ఒకరోజు నశించిపోతాయి. కాబట్టి అర్జునా! నీ ధర్మాన్ని నిర్వర్తిస్తూ యుద్ధం చేయి.
య ఏనం వేత్తి హంతారం యశ్చైనం మన్యతే హతమ్ |
ఉభౌ తౌ న విజానీతో నాయం హంతి న హన్యతే || 19
భావం:
ఆత్మ ఇతరులను చంపుతుందని లేదా ఆత్మ చంపబడుతుందని భావించేవారు ఇద్దరూ నిజమైన విషయాన్ని తెలుసుకోనివారే. ఆత్మ ఎవ్వరినీ చంపదు. అది ఎవరి చేతా చంపబడదు.
న జాయతే మ్రియతే వా కదాచిత్ |
నాయం భూత్వా భవితా వా న భూయః |
అజో నిత్యః శాశ్వతోఽయం పురాణో |
న హన్యతే హన్యమానే శరీరే || 20
భావం:
ఆత్మకు పుట్టుక లేదు, మరణం లేదు. అది ఎప్పుడూ ఉండే శాశ్వతమైనది. అది ఎప్పుడూ పుట్టదు, నశించదు, మార్పులకు లోనుకాదు. శరీరం నశించినా ఆత్మ మాత్రం నశించదు.
వేదావినాశినం నిత్యం య ఏనమజమవ్యయమ్ |
కథం స పురుషః పార్థ కం ఘాతయతి హంతి కమ్ || 21
భావం:
పార్థా! ఆత్మ నాశనం లేనిదని, పుట్టుక మరణాలు లేనిదని, ఎప్పటికీ మార్పులేకుండా ఉంటుందని తెలుసుకున్నవాడు తాను ఎవరినైనా ఎలా చంపగలడు? మరొకరితో ఎలా చంపించగలడు?
వాసాంసి జీర్ణాని యథా విహాయ నవాని గృహ్ణాతి నరోఽపరాణి |
తథా శరీరాణి విహాయ జీర్ణాన్యన్యాని సంయాతి నవాని దేహీ || 22
భావం:
మనిషి పాతబడిపోయిన బట్టలను వదిలి కొత్త బట్టలను ఎలా ధరించుకుంటాడో, అలాగే ఆత్మ పాతబడిన శరీరాన్ని విడిచిపెట్టి మరో కొత్త శరీరాన్ని పొందుతుంది.
నైనం ఛిందంతి శస్త్రాణి నైనం దహతి పావకః |
న చైనం క్లేదయంత్యాపో న శోషయతి మారుతః || 23
భావం:
ఆత్మను ఆయుధాలు ముక్కలు చేయలేవు. అగ్ని కాల్చలేదు. నీరు తడపలేదు. గాలి ఎండబెట్టలేదు.
అచ్ఛేద్యోఽయమదాహ్యోఽయమక్లేద్యోఽశోష్య ఏవ చ |
నిత్యః సర్వగతః స్థాణురచలోఽయం సనాతనః || 24
భావం:
ఆత్మను ముక్కలు చేయలేము. కాల్చలేము. తడపలేము. ఎండబెట్టలేము. అది ఎప్పటికీ ఉండేది. అన్నిచోట్లా వ్యాపించి ఉంటుంది. స్థిరమైనది, కదలికలేనిది, శాశ్వతమైనది.
అవ్యక్తోఽయమచింత్యోఽయమవికార్యోఽయముచ్యతే |
తస్మాదేవం విదిత్వైనం నానుశోచితుమర్హసి || 25
భావం:
ఆత్మ కళ్లకు కనిపించదు. మనసుతో పూర్తిగా ఊహించలేము. దానిలో ఎలాంటి మార్పులు రావు. ఈ విషయాన్ని తెలుసుకున్న నీవు ఆత్మ గురించి బాధపడకూడదు.
అథ చైనం నిత్యజాతం నిత్యం వా మన్యసే మృతమ్ |
తథాపి త్వం మహాబాహో నైవం శోచితుమర్హసి || 26
భావం:
అర్జునా! ఆత్మ కూడా ఎప్పుడూ పుడుతూ, మరణిస్తూ ఉంటుందని నీవు భావించినా, దాని గురించి ఇలా బాధపడటం సరైనది కాదు.
జాతస్య హి ధ్రువో మృత్యుః ధ్రువం జన్మ మృతస్య చ |
తస్మాదపరిహార్యేఽర్థే న త్వం శోచితుమర్హసి || 27
భావం:
పుట్టిన ప్రతి ఒక్కరికీ మరణం తప్పదు. మరణించిన వారికి మళ్లీ జన్మ కూడా తప్పదు. తప్పించుకోలేని ఈ విషయాన్ని గురించి నీవు బాధపడకూడదు.
అవ్యక్తాదీని భూతాని వ్యక్తమధ్యాని భారత |
అవ్యక్తనిధనాన్యేవ తత్ర కా పరిదేవనా || 28
భావం:
అర్జునా! జీవులు పుట్టకముందు ఎలా ఉన్నాయో తెలియదు. మరణించిన తర్వాత కూడా వాటి స్థితి ఎలా ఉంటుందో తెలియదు. పుట్టుక నుంచి మరణం వరకు మాత్రమే అవి మనకు కనిపిస్తాయి. అలాంటప్పుడు వాటి గురించి ఎందుకు బాధపడాలి?
ఆశ్చర్యవత్పశ్యతి కశ్చిదేనం |
ఆశ్చర్యవద్వదతి తథైవ చాన్యః |
ఆశ్చర్యవచ్చైనమన్యః శృణోతి |
శ్రుత్వాప్యేనం వేద న చైవ కశ్చిత్ || 29
భావం:
కొంతమంది ఆత్మను ఒక అద్భుతమైన విషయంగా చూస్తారు. మరికొందరు దాని గురించి ఆశ్చర్యంగా మాట్లాడతారు. ఇంకొందరు దాని గురించి ఆశ్చర్యంగా వింటారు. అయినప్పటికీ ఆత్మ యొక్క నిజమైన స్వరూపాన్ని పూర్తిగా తెలుసుకున్నవారు చాలా అరుదు.
దేహీ నిత్యమవధ్యోఽయం దేహే సర్వస్య భారత |
తస్మాత్ సర్వాణి భూతాని న త్వం శోచితుమర్హసి || 30
భావం:
అర్జునా! ప్రతి జీవి శరీరంలో ఉన్న ఆత్మ ఎప్పటికీ నాశనం కానిది. కాబట్టి ఏ ప్రాణి గురించి కూడా నీవు అతిగా బాధపడాల్సిన అవసరం లేదు.
స్వధర్మమపి చావేక్ష్య న వికంపితుమర్హసి |
ధర్మ్యాద్ధి యుద్ధాచ్ఛ్రేయోఽన్యత్ క్షత్రియస్య న విద్యతే || 31
భావం:
నీ క్షత్రియ ధర్మాన్ని గుర్తుచేసుకున్నా నీవు యుద్ధం చేయడానికి వెనుకాడకూడదు. ఎందుకంటే క్షత్రియుడికి ధర్మం కోసం చేసే యుద్ధం కంటే గొప్పది మరొకటి లేదు.
యదృచ్ఛయా చోపపన్నం స్వర్గద్వారమపావృతమ్ |
సుఖినః క్షత్రియాః పార్థ లభంతే యుద్ధమీదృశమ్ || 32
భావం:
పార్థా! స్వర్గానికి వెళ్లే ద్వారం తెరిచినట్లుగా ఈ ధర్మయుద్ధం నీకు అనుకోకుండా లభించింది. ఇలాంటి గొప్ప అవకాశాన్ని అదృష్టవంతులైన క్షత్రియులు మాత్రమే పొందుతారు.
అథ చేత్త్వమిమం ధర్మ్యం సంగ్రామం న కరిష్యసి |
తతః స్వధర్మం కీర్తిం చ హిత్వా పాపమవాప్స్యసి || 33
భావం:
నీవు ఈ ధర్మయుద్ధం చేయకుండా వెనక్కి తగ్గితే, నీ క్షత్రియ ధర్మాన్ని, నీ కీర్తిని కోల్పోతావు. అంతేకాకుండా పాపాన్ని పొందుతావు.
అకీర్తిం చాపి భూతాని కథయిష్యంతి తేఽవ్యయామ్ |
సంభావితస్య చాకీర్తిః మరణాదతిరిచ్యతే || 34
భావం:
ప్రజలందరూ నీ అపకీర్తిని చాలా కాలం పాటు చెప్పుకుంటారు. గౌరవం, పేరు ప్రతిష్ఠలు కలిగిన వ్యక్తికి అపకీర్తి కలగడం మరణం కంటే కూడా బాధాకరం.
భయాద్రణాదుపరతం మంస్యంతే త్వాం మహారథాః |
యేషాం చ త్వం బహుమతో భూత్వా యాస్యసి లాఘవమ్ || 35
భావం:
ఇప్పటివరకు నిన్ను గొప్ప యోధుడిగా గౌరవించిన మహారథులందరూ, నీవు భయపడి యుద్ధం నుంచి వెనక్కి తగ్గావని అనుకుంటారు. అప్పుడు వారి దృష్టిలో నీ గౌరవం తగ్గిపోతుంది.
అవాచ్యవాదాంశ్చ బహూన్ వదిష్యంతి తవాహితాః |
నిందంతస్తవ సామర్థ్యం తతో దుఃఖతరం ను కిమ్ || 36
భావం:
నీ శత్రువులు నీ పరాక్రమాన్ని తక్కువ చేస్తూ, నీవు భరించలేని ఎన్నో మాటలు అంటారు. అంతకంటే బాధాకరమైన విషయం మరొకటి ఏముంటుంది?
హతో వా ప్రాప్స్యసి స్వర్గం జిత్వా వా భోక్ష్యసే మహీమ్ |
తస్మాదుత్తిష్ఠ కౌంతేయ యుద్ధాయ కృతనిశ్చయః || 37
భావం:
అర్జునా! ఈ ధర్మయుద్ధంలో మరణిస్తే స్వర్గాన్ని పొందుతావు. యుద్ధంలో గెలిస్తే ఈ భూమిపై రాజ్యసుఖాలను అనుభవిస్తావు. కాబట్టి ధైర్యంగా లేచి యుద్ధం చేయడానికి సిద్ధపడు.
సుఖదుఃఖే సమే కృత్వా లాభాలాభౌ జయాజయౌ |
తతో యుద్ధాయ యుజ్యస్వ నైవం పాపమవాప్స్యసి || 38
భావం:
సుఖదుఃఖాలను, లాభనష్టాలను, గెలుపోటములను సమానంగా భావించి యుద్ధం చేయి. అలా సమభావంతో నీ కర్తవ్యాన్ని నిర్వహిస్తే నీకు పాపం అంటదు.
ఏషా తేఽభిహితా సాంఖ్యే బుద్ధిర్యోగే త్విమాం శృణు |
బుద్ధ్యా యుక్తో యయా పార్థ కర్మబంధం ప్రహాస్యసి || 39
భావం:
పార్థా! ఇప్పటివరకు ఆత్మతత్వ జ్ఞానాన్ని నీకు వివరించాను. ఇప్పుడు కర్మయోగం గురించి చెబుతాను. ఈ జ్ఞానంతో కర్మలు ఆచరిస్తే నీవు కర్మల వల్ల కలిగే బంధాల నుంచి విముక్తి పొందుతావు.
నేహాభిక్రమనాశోఽస్తి ప్రత్యవాయో న విద్యతే |
స్వల్పమప్యస్య ధర్మస్య త్రాయతే మహతో భయాత్ || 40
భావం:
ఈ కర్మయోగంలో చేసే ప్రయత్నం ఎప్పటికీ వృథా కాదు. మధ్యలో ఆగిపోయినా దాని వల్ల నష్టం ఉండదు. ఈ ధర్మాన్ని కొద్దిగా ఆచరించినా గొప్ప సంసార భయం నుంచి రక్షిస్తుంది.
వ్యవసాయాత్మికా బుద్ధిరేకేహ కురునందన |
బహుశాఖా హ్యనంతాశ్చ బుద్ధయోఽవ్యవసాయినామ్ || 41
భావం:
కురునందనా! దృఢమైన నిర్ణయం కలిగినవారి బుద్ధి ఒకే లక్ష్యంపై నిలిచి ఉంటుంది. స్థిరమైన నిర్ణయం లేనివారి ఆలోచనలు అనేక దారుల్లోకి వెళ్తుంటాయి.
యామిమాం పుష్పితాం వాచం ప్రవదంత్యవిపశ్చితః |
వేదవాదరతాః పార్థ నాన్యదస్తీతి వాదినః || 42
కామాత్మానః స్వర్గపరా జన్మకర్మఫలప్రదామ్ |
క్రియావిశేషబహులాం భోగైశ్వర్యగతిం ప్రతి || 43
భోగైశ్వర్యప్రసక్తానాం తయాపహృతచేతసామ్ |
వ్యవసాయాత్మికా బుద్ధిః సమాధౌ న విధీయతే || 44
భావం:
పార్థా! కొంతమంది సరైన జ్ఞానం లేకుండా వేదాలలోని కర్మలను మాత్రమే గొప్పవిగా భావిస్తారు. స్వర్గసుఖాలే జీవితంలో అన్నింటికంటే గొప్పవని చెబుతారు.
వారు కోరికలతో నిండి, స్వర్గసుఖాలు, భోగభాగ్యాలు పొందాలనే ఆశతో అనేక కర్మలు చేస్తుంటారు. ఆ కర్మల ఫలితంగా స్వర్గసుఖాలు అనుభవించిన తర్వాత మళ్లీ జన్మ పొందుతారు. భోగాలు, ఐశ్వర్యంపై ఆసక్తి కలిగినవారికి మనసు ఒకే లక్ష్యంపై నిలవదు. ఆత్మజ్ఞానంపై స్థిరమైన బుద్ధి కలగదు.
త్రైగుణ్యవిషయా వేదా నిస్త్రైగుణ్యో భవార్జున |
నిర్ద్వంద్వో నిత్యసత్త్వస్థో నిర్యోగక్షేమ ఆత్మవాన్ || 45
భావం:
అర్జునా! వేదాలు సత్వ, రజో, తమో గుణాలకు సంబంధించిన విషయాలను వివరిస్తాయి. నీవు ఈ మూడు గుణాలకు అతీతంగా ఉండాలి. సుఖదుఃఖాలు వంటి ద్వంద్వాలకు లోనుకాకుండా, ఎప్పుడూ సత్వగుణంలో నిలిచి, పొందినవాటిని కాపాడుకోవాలనే ఆందోళన లేకుండా, ఆత్మజ్ఞానం కలిగినవాడిగా ఉండు.
యావానర్థ ఉదపానే సర్వతః సంప్లుతోదకే |
తావాన్ సర్వేషు వేదేషు బ్రాహ్మణస్య విజానతః || 46
భావం:
చుట్టూ ఎక్కడ చూసినా నీరు నిండుగా ఉన్నప్పుడు చిన్న బావి వల్ల ఎంత ఉపయోగం ఉంటుందో, అంతే ఉపయోగం మాత్రమే వేదకర్మల వల్ల పరమజ్ఞానం పొందినవారికి ఉంటుంది. ఆత్మజ్ఞానం పొందినవారికి వేదకర్మల ఫలితాలపై ప్రత్యేకమైన ఆసక్తి ఉండదు.
కర్మణ్యేవాధికారస్తే మా ఫలేషు కదాచన |
మా కర్మఫలహేతుర్భూః మా తే సంగోఽస్త్వకర్మణి || 47
భావం:
నీకు కర్మలు చేయడంపైనే అధికారం ఉంది. వాటి ఫలితాలపై నీకు అధికారం లేదు. కర్మల ఫలితాలను ఆశించి పనులు చేయకూడదు. అదే సమయంలో ఫలితం రాదని కర్మలు చేయడం మానకూడదు.
యోగస్థః కురు కర్మాణి సంగం త్యక్త్వా ధనంజయ |
సిద్ధ్యసిద్ధ్యోః సమో భూత్వా సమత్వం యోగ ఉచ్యతే || 48
భావం:
ధనంజయా! ఫలితాలపై ఆశను వదిలి నీ కర్తవ్యాలను నిర్వర్తించు. పని విజయవంతమైనా, కాకపోయినా రెండింటినీ సమానంగా స్వీకరించు. ఈ సమభావాన్నే యోగం అంటారు.
దూరేణ హ్యవరం కర్మ బుద్ధియోగాద్ధనంజయ |
బుద్ధౌ శరణమన్విచ్ఛ కృపణాః ఫలహేతవః || 49
భావం:
ధనంజయా! ఫలితాలను ఆశిస్తూ చేసే పనులు సమబుద్ధితో చేసే కర్మయోగం కంటే తక్కువ స్థాయికి చెందినవి. కాబట్టి సమబుద్ధిని ఆశ్రయించు. కేవలం ఫలితాల కోసమే పనిచేసేవారు అల్పమైన ఆలోచన కలిగినవారు.
బుద్ధియుక్తో జహాతీహ ఉభే సుకృతదుష్కృతే |
తస్మాద్యోగాయ యుజ్యస్వ యోగః కర్మసు కౌశలమ్ || 50
భావం:
సమబుద్ధి కలిగినవాడు ఈ లోకంలోనే పుణ్యం, పాపం రెండింటి బంధాల నుంచి బయటపడతాడు. కాబట్టి నీవు నిష్కామ కర్మయోగాన్ని ఆచరించు. పనులను ఫలితాలపై ఆశ లేకుండా సమర్థంగా చేయడమే యోగం.
కర్మజం బుద్ధియుక్తా హి ఫలం త్యక్త్వా మనీషిణః |
జన్మబంధవినిర్ముక్తాః పదం గచ్ఛంత్యనామయమ్ || 51
భావం:
సమబుద్ధి కలిగిన జ్ఞానులు తాము చేసే పనుల ఫలితాలను ఆశించరు. అలా కర్మఫలాలను వదిలిపెట్టి జన్మబంధాల నుంచి విముక్తి పొంది, దుఃఖాలు లేని మోక్షస్థితిని చేరుకుంటారు.
యదా తే మోహకలిలం బుద్ధిర్వ్యతితరిష్యతి |
తదా గంతాసి నిర్వేదం శ్రోతవ్యస్య శ్రుతస్య చ || 52
భావం:
నీ బుద్ధి అజ్ఞానం అనే మబ్బును దాటి స్పష్టంగా మారినప్పుడు, ఇప్పటివరకు విన్న విషయాలపైనా, ఇకపై వినబోయే విషయాలపైనా ఆసక్తి తగ్గి వైరాగ్యం కలుగుతుంది.
శ్రుతివిప్రతిపన్నా తే యదా స్థాస్యతి నిశ్చలా |
సమాధావచలా బుద్ధిస్తదా యోగమవాప్స్యసి || 53
భావం:
అనేక రకాల విషయాలు విని చలించిన నీ మనసు, ఆత్మజ్ఞానంపై స్థిరంగా నిలిచినప్పుడు నీవు యోగస్థితిని పొందుతావు.
అర్జున ఉవాచ:
స్థితప్రజ్ఞస్య కా భాషా సమాధిస్థస్య కేశవ |
స్థితధీః కిం ప్రభాషేత? కిమాసీత? వ్రజేత కిమ్? || 54
భావం:
కేశవా! మనసును పూర్తిగా అదుపులో ఉంచుకుని ఆత్మజ్ఞానంలో స్థిరంగా ఉన్న వ్యక్తి లక్షణాలు ఏమిటి? అతను ఎలా మాట్లాడతాడు? ఎలా ప్రవర్తిస్తాడు? ఎలా ఉంటాడు?
శ్రీ భగవానువాచ:
ప్రజహాతి యదా కామాన్ సర్వాన్ పార్థ మనోగతాన్ |
ఆత్మన్యేవాత్మనా తుష్టః స్థితప్రజ్ఞస్తదోచ్యతే || 55
భావం:
పార్థా! మనసులో కలిగే కోరికలన్నింటినీ వదిలిపెట్టి, తన ఆత్మలోనే ఆనందాన్ని పొందుతూ సంతృప్తిగా ఉండేవాడిని స్థితప్రజ్ఞుడు అంటారు.
దుఃఖేష్వనుద్విగ్నమనాః సుఖేషు విగతస్పృహః |
వీతరాగభయక్రోధః స్థితధీర్మునిరుచ్యతే || 56
భావం:
దుఃఖాలు వచ్చినప్పుడు కలత చెందకుండా, సుఖాలు వచ్చినప్పుడు అతిగా సంతోషించకుండా, కోరికలు, భయాలు, కోపం లేకుండా ఉండేవాడిని స్థిరమైన బుద్ధి కలిగిన ముని అంటారు.
యః సర్వత్రానభిస్నేహః తత్తత్ ప్రాప్య శుభాశుభమ్ |
నాభినందతి న ద్వేష్టి తస్య ప్రజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా || 57
భావం:
ఎవరిపట్లా అతిగా మమకారం పెంచుకోకుండా, మంచి జరిగినప్పుడు అతిగా సంతోషించకుండా, చెడు జరిగినప్పుడు ద్వేషం చూపకుండా ఉండేవాడి బుద్ధి స్థిరంగా ఉంటుంది.
యదా సంహరతే చాయం కూర్మోఽంగానీవ సర్వశః |
ఇంద్రియాణీంద్రియార్థేభ్యః తస్య ప్రజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా || 58
భావం:
తాబేలు తన అవయవాలను తనలోకి ముడుచుకున్నట్లుగా, ఎవరైతే తమ ఇంద్రియాలను విషయాల వైపు వెళ్లకుండా అదుపులో ఉంచుకుంటారో వారి బుద్ధి స్థిరంగా ఉంటుంది.
విషయా వినివర్తంతే నిరాహారస్య దేహినః |
రసవర్జం రసోఽప్యస్య పరం దృష్ట్వా నివర్తతే || 59
భావం:
ఆహారం తీసుకోకుండా ఉండేవారికి ఇంద్రియవిషయాలపై ఆసక్తి తగ్గుతుంది. కానీ వాటిపై ఉన్న కోరిక మాత్రం పూర్తిగా పోదు. పరమాత్మను తెలుసుకున్నప్పుడు ఆ కోరిక కూడా పూర్తిగా తొలగిపోతుంది.
యతతో హ్యపి కౌంతేయ పురుషస్య విపశ్చితః |
ఇంద్రియాణి ప్రమాథీని హరంతి ప్రసభం మనః || 60
భావం:
కుంతీపుత్రా! మనసును అదుపులో ఉంచుకోవడానికి ఎంత ప్రయత్నించినా, బలమైన ఇంద్రియాలు జ్ఞానం కలిగినవారి మనసును కూడా బలవంతంగా తమవైపు లాగుతాయి.
తాని సర్వాణి సంయమ్య యుక్త ఆసీత మత్పరః |
వశే హి యస్యేంద్రియాణి తస్య ప్రజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా || 61
భావం:
ఇంద్రియాలన్నింటినీ అదుపులో ఉంచుకుని, నన్నే పరమ లక్ష్యంగా భావిస్తూ ధ్యానించాలి. ఎవరి ఇంద్రియాలు వారి నియంత్రణలో ఉంటాయో వారి బుద్ధి స్థిరంగా ఉంటుంది.
ధ్యాయతో విషయాన్ పుంసః సంగస్తేషూపజాయతే |
సంగాత్ సంజాయతే కామః కామాత్ క్రోధోఽభిజాయతే || 62
క్రోధాద్భవతి సమ్మోహః సమ్మోహాత్ స్మృతివిభ్రమః |
స్మృతిభ్రంశాద్బుద్ధినాశో బుద్ధినాశాత్ ప్రణశ్యతి || 63
భావం:
ఎప్పుడూ ఇంద్రియవిషయాల గురించే ఆలోచించే వ్యక్తికి వాటిపై ఆసక్తి పెరుగుతుంది. ఆ ఆసక్తి వల్ల కోరికలు పుడతాయి. కోరికలు నెరవేరనప్పుడు కోపం వస్తుంది.
కోపం వల్ల మనిషికి సరైన ఆలోచన ఉండదు. దాని వల్ల జ్ఞాపకశక్తి దెబ్బతింటుంది. జ్ఞాపకశక్తి తగ్గితే బుద్ధి నశిస్తుంది. బుద్ధి నశించినప్పుడు మనిషి తన జీవితాన్ని నాశనం చేసుకుంటాడు.
రాగద్వేషవియుక్తైస్తు విషయానింద్రియైశ్చరన్ |
ఆత్మవశ్యైర్విధేయాత్మా ప్రసాదమధిగచ్ఛతి || 64
భావం:
కోరికలు, ద్వేషాలు లేకుండా, తన ఇంద్రియాలను అదుపులో ఉంచుకుని విషయాలను అనుభవించే వ్యక్తి మనశ్శాంతిని పొందుతాడు.
ప్రసాదే సర్వదుఃఖానాం హానిరస్యోపజాయతే |
ప్రసన్నచేతసో హ్యాశు బుద్ధిః పర్యవతిష్ఠతే || 65
భావం:
మనసు ప్రశాంతంగా ఉన్నప్పుడు అన్ని దుఃఖాలు తొలగిపోతాయి. మనసు ప్రశాంతంగా ఉన్న వ్యక్తి బుద్ధి కూడా స్థిరంగా ఉంటుంది.
నాస్తి బుద్ధిరయుక్తస్య న చాయుక్తస్య భావనా |
న చాభావయతశ్శాంతిః అశాంతస్య కుతస్సుఖమ్ || 66
భావం:
మనసును అదుపులో ఉంచుకోలేని వ్యక్తికి సరైన జ్ఞానం కలగదు. అలాంటి వ్యక్తికి ఆత్మచింతన కూడా ఉండదు. ఆత్మచింతన లేనివారికి శాంతి లభించదు. శాంతి లేని వ్యక్తికి నిజమైన సుఖం ఎలా కలుగుతుంది?
ఇంద్రియాణాం హి చరతాం యన్మనోఽనువిధీయతే |
తదస్య హరతి ప్రజ్ఞాం వాయుర్నావమివాంభసి || 67
భావం:
నీటిలో ప్రయాణించే పడవను బలమైన గాలి ఎలా దారి తప్పిస్తుందో, అలాగే ఇంద్రియాల కోరికలకు లొంగిపోయిన మనసు మనిషి బుద్ధిని కూడా దారి తప్పిస్తుంది.
తస్మాద్యస్య మహాబాహో నిగృహీతాని సర్వశః |
ఇంద్రియాణీంద్రియార్థేభ్యః తస్య ప్రజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా || 68
భావం:
అర్జునా! అందువల్ల ఇంద్రియాలను వాటి విషయాల నుంచి పూర్తిగా అదుపులో ఉంచుకున్నవారి బుద్ధి స్థిరంగా ఉంటుంది. అలాంటి వ్యక్తే స్థితప్రజ్ఞుడు.
యా నిశా సర్వభూతానాం తస్యాం జాగర్తి సంయమీ |
యస్యాం జాగ్రతి భూతాని సా నిశా పశ్యతో మునేః || 69
భావం:
సాధారణ ప్రజలకు ఏది అజ్ఞానంగా, తెలియని విషయంగా ఉంటుందో, ఆ ఆత్మజ్ఞాన స్థితిలో మనసును అదుపులో ఉంచుకున్న యోగి మేల్కొని ఉంటాడు. సాధారణ ప్రజలు ప్రపంచ విషయాలపై ఆసక్తితో ఉన్నప్పుడు, ఆత్మజ్ఞానంలో ఉన్న మునికి అవి రాత్రి వంటివి.
ఆపూర్యమాణమచలప్రతిష్ఠం |
సముద్రమాపః ప్రవిశంతి యద్వత్ |
తద్వత్కామా యం ప్రవిశంతి సర్వే |
స శాంతిమాప్నోతి న కామకామీ || 70
భావం:
ఎన్ని నదుల నీళ్లు వచ్చి చేరినా సముద్రం తన స్థితిని కోల్పోనట్లుగా, ఎన్ని కోరికలు వచ్చినా చలించకుండా ఉండేవాడు నిజమైన శాంతిని పొందుతాడు. కోరికల వెంట పరుగెత్తేవారికి శాంతి లభించదు.
విహాయ కామాన్ యః సర్వాన్ పుమాంశ్చరతి నిఃస్పృహః |
నిర్మమో నిరహంకారః స శాంతిమధిగచ్ఛతి || 71
భావం:
కోరికలన్నింటినీ వదిలిపెట్టి, ఎలాంటి ఆశలు లేకుండా, నాది అనే భావన మరియు అహంకారం లేకుండా జీవించేవాడు నిజమైన మనశ్శాంతిని పొందుతాడు.
ఏషా బ్రాహ్మీ స్థితిః పార్థ నైనాం ప్రాప్య విముహ్యతి |
స్థిత్వాఽస్యామంతకాలేఽపి బ్రహ్మనిర్వాణమృచ్ఛతి || 72
భావం:
పార్థా! ఇదే బ్రహ్మజ్ఞాన స్థితి. ఈ స్థితిని పొందినవాడు మళ్లీ అజ్ఞానానికి లోనుకాడు. జీవితంలోని చివరి సమయంలోనైనా ఈ స్థితిని పొందితే మోక్షాన్ని చేరుకుంటాడు.
ఇలా ఉపనిషత్తులు, బ్రహ్మవిద్య, యోగశాస్త్రం, శ్రీకృష్ణార్జున సంవాదం అయిన శ్రీమద్భగవద్గీతలోని “సాంఖ్యయోగం” అనే రెండవ అధ్యాయం సమాప్తం.