శ్రీమద్భగవద్గీత 18 వ అధ్యాయం – మోక్షసన్న్యాసయోగము

శ్రీమద్భగవద్గీత మహాభారతంలోని భీష్మపర్వంలో భాగంగా వెలువడిన పరమ పవిత్రమైన ఆధ్యాత్మిక గ్రంథం. ఇందులో మొత్తం 18 అధ్యాయాలు, 700 శ్లోకాలు ఉన్నాయి.భగవద్గీత పద్దెనిమిదవ అధ్యాయమైన మోక్షసన్న్యాసయోగములో మొత్తం 78 శ్లోకాలు ఉన్నాయి.ఈ అధ్యాయం భగవద్గీతలోని చివరి అధ్యాయం. ఇందులో శ్రీకృష్ణుడు ఇప్పటివరకు అర్జునుడికి ఉపదేశించిన జ్ఞానం, కర్మ, భక్తి, యోగం మరియు మోక్షమార్గంలోని ముఖ్యమైన విషయాలను సమగ్రంగా వివరిస్తాడు.అర్జునుడు సన్న్యాసం మరియు త్యాగం మధ్య ఉన్న తేడాను ప్రశ్నించగా, శ్రీకృష్ణుడు కామ్యకర్మలను విడిచిపెట్టడమే సన్న్యాసమని, కర్మఫలాలను త్యజించడమే త్యాగమని వివరిస్తాడు. యజ్ఞం, దానం, తపస్సు వంటి పవిత్రమైన కర్మలను విడిచిపెట్టకూడదని తెలియజేస్తాడు.సాత్త్విక, రాజస, తామస త్యాగాల లక్షణాలను, జ్ఞానం, కర్మ, కర్త, బుద్ధి, ధృతి మరియు సుఖాల మూడు రకాల స్వభావాలను వివరిస్తాడు. నాలుగు వర్ణాల స్వభావాలకు అనుగుణమైన కర్తవ్యాలను కూడా తెలియజేస్తాడు.స్వధర్మాన్ని ఆచరించడం, భగవంతునిపై సంపూర్ణ విశ్వాసం కలిగి ఉండడం, మనస్సును ఆయనపై నిలపడం ద్వారా పరమగతిని పొందవచ్చని ఉపదేశిస్తాడు. చివరగా సర్వధర్మాలను విడిచి తనను మాత్రమే శరణు వేడమని శ్రీకృష్ణుడు అర్జునుడికి పరమ రహస్యమైన ఉపదేశాన్ని అందిస్తాడు.అర్జునుడు శ్రీకృష్ణుడి ఉపదేశాన్ని విని తన సందేహాలు తొలగిపోయాయని, ఇకపై ఆయన ఆజ్ఞ ప్రకారం నడుచుకుంటానని తెలియజేస్తాడు. సంజయుడు కూడా శ్రీకృష్ణుడు మరియు అర్జునుడి దివ్యసంభాషణను స్మరించుకుంటూ ఆనందిస్తాడు.సన్న్యాసం, త్యాగం, స్వధర్మం, కర్మఫలత్యాగం, భక్తి, శరణాగతి మరియు మోక్షప్రాప్తికి సంబంధించిన సంపూర్ణ ఉపదేశాన్ని వివరించే అధ్యాయమే మోక్షసన్న్యాసయోగము.ఈ అధ్యాయంలో ప్రతి శ్లోకానికి సంస్కృత మూలం, పదార్థం మరియు సులభమైన తెలుగు భావాన్ని అందించాము. భగవద్గీతను సులభంగా అర్థం చేసుకోవాలనుకునే భక్తులకు ఇది ఉపయోగకరంగా ఉంటుంది.

అర్జున ఉవాచ:
సన్న్యాసస్య మహాబాహో తత్త్వమిచ్ఛామి వేదితుమ్ |
త్యాగస్య చ హృషీకేశ పృథక్ కేశినిషూదన || 1
భావం:
కృష్ణా! సన్యాసం అంటే ఏమిటి? త్యాగం అంటే ఏమిటి? ఈ రెండింటి మధ్య ఉన్న తేడాను, వాటి నిజమైన స్వరూపాన్ని విడివిడిగా తెలుసుకోవాలని కోరుకుంటున్నాను.
శ్రీ భగవానువాచ:
కామ్యానాం కర్మణాం న్యాసం సన్న్యాసం కవయో విదుః |
సర్వకర్మఫలత్యాగం ప్రాహుస్త్యాగం విచక్షణాః || 2
భావం:
కోరికలను నెరవేర్చుకోవడానికి చేసే పనులను విడిచిపెట్టడాన్ని సన్యాసం అంటారని కొందరు పండితులు చెబుతారు. అన్ని పనుల ఫలితాలపై ఆశను వదిలిపెట్టడమే త్యాగమని జ్ఞానులు చెబుతారు.
త్యాజ్యం దోషవదిత్యేకే కర్మ ప్రాహుర్మనీషిణః |
యజ్ఞదానతపఃకర్మ న త్యాజ్యమితి చాపరే || 3
భావం:
కొంతమంది జ్ఞానులు ప్రతి పనిలోనూ ఏదో ఒక దోషం ఉండవచ్చు కాబట్టి అన్ని కర్మలను విడిచిపెట్టాలని చెబుతారు. మరికొందరు యజ్ఞం, దానం, తపస్సు వంటి మంచి పనులను ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ విడిచిపెట్టకూడదని చెబుతారు.
నిశ్చయం శృణు మే తత్ర త్యాగే భరతసత్తమ |
త్యాగో హి పురుషవ్యాఘ్ర త్రివిధః సంప్రకీర్తితః || 4
భావం:
అర్జునా! కర్మలను విడిచిపెట్టడం గురించి నా నిర్ణయాన్ని విను. త్యాగం మూడు రకాలుగా ఉంటుందని చెప్పబడింది. వాటి గురించి నీకు వివరిస్తాను.
యజ్ఞదానతపఃకర్మ న త్యాజ్యం కార్యమేవ తత్ |
యజ్ఞో దానం తపశ్చైవ పావనాని మనీషిణామ్ || 5
భావం:
యజ్ఞం, దానం, తపస్సు వంటి పనులను విడిచిపెట్టకూడదు. వాటిని తప్పకుండా ఆచరించాలి. ఎందుకంటే ఈ పనులు జ్ఞానుల మనస్సును, ఆలోచనలను పవిత్రం చేస్తాయి.
ఏతాన్యపి తు కర్మాణి సంగం త్యక్త్వా ఫలాని చ |
కర్తవ్యానీతి మే పార్థ నిశ్చితం మతముత్తమమ్ || 6
భావం:
పార్థా! యజ్ఞం, దానం, తపస్సు వంటి పనులను కూడా వాటిపై ఆసక్తిని, వాటి ఫలితాలపై ఆశను విడిచిపెట్టి చేయాలి. ఇదే నా నిశ్చయమైన, ఉత్తమమైన అభిప్రాయం.
నియతస్య తు సన్న్యాసః కర్మణో నోపపద్యతే |
మోహాత్తస్య పరిత్యాగస్తామసః పరికీర్తితః || 7
భావం:
ప్రతి ఒక్కరూ తమ కర్తవ్యంగా చేయవలసిన పనులను విడిచిపెట్టడం సరైనది కాదు. అజ్ఞానం లేదా మోహం వల్ల అలాంటి పనులను వదిలేయడాన్ని తామస త్యాగం అంటారు.
దుఃఖమిత్యేవ యత్కర్మ కాయక్లేశభయాత్ త్యజేత్ |
స కృత్వా రాజసం త్యాగం నైవ త్యాగఫలం లభేత్ || 8
భావం:
ఏదైనా పని కష్టంగా ఉంటుందని, శరీరానికి శ్రమ కలుగుతుందని భయపడి కర్తవ్యాన్ని విడిచిపెడితే అది రాజస త్యాగం అవుతుంది. అలాంటి వ్యక్తికి నిజమైన త్యాగం వల్ల కలిగే ఫలితం లభించదు.
కార్యమిత్యేవ యత్కర్మ నియతం క్రియతే௨ర్జున |
సంగం త్యక్త్వా ఫలం చైవ స త్యాగః సాత్త్వికో మతః || 9
భావం:
అర్జునా! ఇది నా కర్తవ్యం అని భావించి, పనిపై మమకారం లేకుండా, ఫలితాన్ని ఆశించకుండా తన బాధ్యతలను నిర్వర్తించడమే సాత్విక త్యాగం.
న ద్వేష్ట్యకుశలం కర్మ కుశలే నానుషజ్జతే |
త్యాగీ సత్త్వసమావిష్టో మేధావీ ఛిన్నసంశయః || 10
భావం:
సత్వగుణం కలిగిన జ్ఞాని, కష్టమైన పనులను ద్వేషించడు. సులభమైన పనులపై కూడా అతిగా ఆసక్తి పెంచుకోడు. మంచి, చెడు పరిస్థితులను సమానంగా స్వీకరిస్తాడు. సందేహాలు లేకుండా తన కర్తవ్యాన్ని నిర్వర్తిస్తాడు.
న హి దేహభృతా శక్యం త్యక్తుం కర్మాణ్యశేషతః |
యస్తు కర్మఫలత్యాగీ స త్యాగీత్యభిధీయతే || 11
భావం:
శరీరంతో జీవిస్తున్న వ్యక్తికి అన్ని పనులను పూర్తిగా విడిచిపెట్టడం సాధ్యం కాదు. అందువల్ల పనులను వదిలిపెట్టేవాడు కాదు, వాటి ఫలితాలపై ఆశను విడిచిపెట్టేవాడే నిజమైన త్యాగి.
అనిష్టమిష్టం మిశ్రం చ త్రివిధం కర్మణః ఫలమ్ |
భవత్యత్యాగినాం ప్రేత్య న తు సన్న్యాసినాం క్వచిత్ || 12
భావం:
కర్మఫలాలను వదలని వారికి మరణానంతరం వారు చేసిన పనులను బట్టి చెడు ఫలితాలు, మంచి ఫలితాలు లేదా రెండూ కలిసిన ఫలితాలు లభిస్తాయి. కానీ కర్మఫలాలపై ఆశను విడిచిపెట్టిన త్యాగులకు అలాంటి ఫలితాల బంధం ఉండదు.
పంచైతాని మహాబాహో కారణాని నిబోధ మే |
సాంఖ్యే కృతాంతే ప్రోక్తాని సిద్ధయే సర్వకర్మణామ్ || 13
భావం:
అర్జునా! ప్రతి కర్మ పూర్తికావడానికి ఐదు కారణాలు ఉంటాయి. సాంఖ్యశాస్త్రంలో వివరించిన ఆ ఐదు కారణాలను ఇప్పుడు చెబుతాను. శ్రద్ధగా విను.
అధిష్టానం తథా కర్తా కరణం చ పృథగ్విధమ్ |
వివిధాశ్చ పృథక్‌చేష్టా దైవం చైవాత్ర పంచమమ్ || 14
భావం:
కర్మలు జరగడానికి ఐదు కారణాలు ఉన్నాయి. అవి శరీరం, కర్త, ఇంద్రియాలు, ఇంద్రియాల ద్వారా జరిగే వివిధ పనులు, ఐదవదిగా దైవం.
శరీరవాఙ్మనోభిర్యత్ కర్మ ప్రారభతే నరః |
న్యాయం వా విపరీతం వా పంచైతే తస్య హేతవః || 15
భావం:
మనిషి తన శరీరం, మాట, మనస్సు ద్వారా మంచి పని చేసినా, చెడు పని చేసినా ఆ పనులు జరగడానికి పైన చెప్పిన ఐదు కారణాలే ఆధారంగా ఉంటాయి.
తత్త్రైవం సతి కర్తారమ్ ఆత్మానం కేవలం తు యః |
పశ్యత్యకృతబుద్ధిత్వాత్ న స పశ్యతి దుర్మతిః || 16
భావం:
కర్మలు జరగడానికి ఐదు కారణాలు ఉన్నాయని తెలిసినప్పటికీ, అవివేకంతో తనే అన్ని పనులకు ఏకైక కర్తనని భావించేవాడు నిజమైన విషయాన్ని తెలుసుకోలేడు.
యస్య నాహంకృతో భావో బుద్ధిర్యస్య న లిప్యతే |
హత్వాపి స ఇమాన్‌లోకాన్ న హంతి న నిబధ్యతే || 17
భావం:
ఎవరైతే అహంకారం లేకుండా, స్వార్థబుద్ధికి లోనుకాకుండా కర్మలు చేస్తారో, వారు యుద్ధంలో శత్రువులను సంహరించినప్పటికీ నిజమైన కర్తలుగా పాపబంధానికి లోనుకారు. వారి ఆత్మ కర్మఫలాలతో బంధించబడదు.
జ్ఞానం జ్ఞేయం పరిజ్ఞాతా త్రివిధా కర్మచోదనా |
కరణం కర్మ కర్తేతి త్రివిధః కర్మసంగ్రహః || 18
భావం:
జ్ఞానం, తెలుసుకోవలసిన విషయం, తెలుసుకునే వ్యక్తి — ఈ మూడు కర్మకు ప్రేరణ కలిగించే అంశాలు. అలాగే సాధనం, చేయబడే పని, ఆ పని చేసేవాడు — ఈ మూడు కర్మలోని ముఖ్యమైన భాగాలు.
జ్ఞానం కర్మ చ కర్తా చ త్రిధైవ గుణభేదతః |
ప్రోచ్యతే గుణసంఖ్యానే యథావచ్ఛృణు తాన్యపి || 19
భావం:
సత్వం, రజస్సు, తమస్సు అనే మూడు గుణాల ఆధారంగా జ్ఞానం, కర్మ, కర్త కూడా మూడు రకాలుగా ఉంటాయి. వాటి స్వభావాన్ని ఇప్పుడు వివరిస్తాను. విను.
సర్వభూతేషు యేనైకం భావమవ్యయమీక్షతే |
అవిభక్తం విభక్తేషు తద్‌జ్ఞానం విద్ధి సాత్త్వికమ్ | 20
భావం:
వేర్వేరు రూపాల్లో కనిపించే సమస్త జీవులలోనూ ఒకే ఆత్మతత్త్వం ఉందని, అది నాశనం లేనిదని, అందరిలోనూ సమానంగా ఉందని తెలుసుకునే జ్ఞానమే సాత్విక జ్ఞానం.
పృథక్త్వేన తు యద్‌జ్ఞానం నానాభావాన్‌పృథగ్విధాన్ |
వేత్తి సర్వేషు భూతేషు తద్‌జ్ఞానం విద్ధి రాజసమ్ || 21
భావం:
సమస్త జీవులలోనూ ఉన్న ఆత్మతత్త్వాన్ని ఒకటిగా చూడకుండా, ప్రతి ఒక్కరిలోనూ వేర్వేరు స్వరూపాలు ఉన్నాయని భావించే జ్ఞానాన్ని రాజస జ్ఞానం అంటారు.
యత్తు కృత్స్నవదేకస్మిన్ కార్యే సక్తమహైతుకమ్ |
అతత్త్వార్థవదల్పం చ తత్తామసముదాహృతమ్ || 22
భావం:
నిజమైన తత్త్వాన్ని తెలుసుకోకుండా, సరైన కారణం లేకుండా, ఒక చిన్న విషయాన్నే సమస్తమని భావించి దానిపైనే పట్టుబట్టి ఉండే పరిమితమైన జ్ఞానాన్ని తామస జ్ఞానం అంటారు.
నియతం సంగరహితమ్ అరాగద్వేషతః కృతమ్ |
అఫలప్రేప్సునా కర్మ యత్తత్‌సాత్త్వికముచ్యతే || 23
భావం:
శాస్త్రాలు చెప్పిన కర్తవ్యాలను ఎలాంటి మమకారం, ఇష్టం, ద్వేషం లేకుండా, ఫలితాన్ని ఆశించకుండా చేయడాన్ని సాత్విక కర్మ అంటారు.
యత్తు కామేప్సునా కర్మ సాహంకారేణ వా పునః |
క్రియతే బహుళాయాసం తద్రాజసముదాహృతమ్ || 24
భావం:
కోరికలను నెరవేర్చుకోవడానికి, ఫలితాన్ని పొందాలనే ఆశతో, అహంకారంతో, ఎక్కువ శ్రమతో చేసే పనులను రాజస కర్మ అంటారు.
అనుబంధం క్షయం హింసామ్ అనవేక్ష్య చ పౌరుషమ్ |
మోహాదారభ్యతే కర్మ యత్తత్‌తామసముచ్యతే || 25
భావం:
ఒక పని వల్ల కలిగే పరిణామాలను, నష్టాలను, ఇతరులకు కలిగే హానిని, తన సామర్థ్యాన్ని ఆలోచించకుండా అజ్ఞానంతో ప్రారంభించే పనిని తామస కర్మ అంటారు.
ముక్తసంగో௨నహంవాదీ ధృత్యుత్సాహసమన్వితః |
సిద్ధ్యసిద్ధ్యోర్నిర్వికారః కర్తా సాత్త్విక ఉచ్యతే || 26
భావం:
పనులపై మమకారం, అహంకారం లేకుండా, ధైర్యంతో, ఉత్సాహంతో పనిచేస్తూ, విజయం వచ్చినా, అపజయం వచ్చినా మనస్సును మార్చుకోని వ్యక్తిని సాత్విక కర్త అంటారు.
రాగీ కర్మఫలప్రేప్సుః లుబ్ధో హింసాత్మకో௨శుచిః |
హర్షశోకాన్వితః కర్తా రాజసః పరికీర్తితః || 27
భావం:
పనుల ఫలితాలపై అధిక ఆశ కలిగి, అత్యాశతో, ఇతరులకు హాని కలిగిస్తూ, అపవిత్రమైన ఆలోచనలతో, విజయం వచ్చినప్పుడు పొంగిపోయి, అపజయం వచ్చినప్పుడు బాధపడే వ్యక్తిని రాజస కర్త అంటారు.
అయుక్తః ప్రాకృతః స్తబ్ధః నైష్కృతికో௨లసః |
విషాదీ దీర్ఘసూత్రీ చ కర్తా తామస ఉచ్యతే || 28
భావం:
మనస్సును అదుపులో ఉంచుకోలేని, వివేకం లేని, మొండిగా ప్రవర్తించే, ఇతరులకు కీడు చేయాలనుకునే, బద్ధకస్తుడైన, నిరుత్సాహంతో ఉండే, పనులను ఎప్పటికప్పుడు వాయిదా వేసే వ్యక్తిని తామస కర్త అంటారు.
బుద్ధేర్భేదం ధృతేశ్చైవ గుణతస్త్రివిధం శృణు |
ప్రోచ్యమానమశేషేణ పృథక్త్వేన ధనంజయ || 29
భావం:
ధనంజయా! మూడు గుణాలను బట్టి బుద్ధి, ధైర్యం కూడా మూడు రకాలుగా ఉంటాయి. వాటి స్వభావాన్ని విడివిడిగా పూర్తిగా వివరిస్తాను. శ్రద్ధగా విను.
ప్రవృత్తిం చ నివృత్తిం చ కార్యాకార్యే భయాభయే |
బంధం మోక్షం చ యా వేత్తి బుద్ధిః సా పార్థ సాత్త్వికీ || 30
భావం:
పార్థా! ఏది చేయాలో, ఏది చేయకూడదో, ఏది సరైన మార్గమో, ఏది విడిచిపెట్టవలసిన మార్గమో, దేనికి భయపడాలో, దేనికి భయపడకూడదో, ఏది బంధానికి కారణమో, ఏది మోక్షానికి దారితీస్తుందో సరిగ్గా తెలుసుకునే బుద్ధిని సాత్విక బుద్ధి అంటారు.
యయా ధర్మమధర్మం చ కార్యం చాకార్యమేవ చ |
అయథావత్ ప్రజానాతి బుద్ధిః సా పార్థ రాజసీ || 31
భావం:
పార్థా! ధర్మం, అధర్మం, చేయవలసిన పని, చేయకూడని పని వంటి విషయాలను సరిగ్గా గుర్తించలేని బుద్ధిని రాజస బుద్ధి అంటారు.
అధర్మం ధర్మమితి యా మన్యతే తమసావృతా |
సర్వార్థాన్ విపరీతాంశ్చ బుద్ధిః సా పార్థ తామసీ || 32
భావం:
పార్థా! అజ్ఞానం అనే చీకటితో కప్పబడిన బుద్ధి అధర్మాన్ని ధర్మంగా, తప్పును ఒప్పుగా భావిస్తుంది. అన్ని విషయాలను తలకిందులుగా అర్థం చేసుకుంటుంది. అలాంటి బుద్ధిని తామస బుద్ధి అంటారు.
ధృత్యా యయా ధారయతే మనఃప్రాణేంద్రియక్రియాః |
యోగేనావ్యభిచారిణ్యా ధృతిః సా పార్థ సాత్త్వికీ || 33
భావం:
పార్థా! యోగసాధన ద్వారా మనస్సును, ప్రాణాన్ని, ఇంద్రియాలను వాటి పనులను స్థిరంగా అదుపులో ఉంచగలిగే నిశ్చలమైన ధైర్యాన్ని సాత్విక ధైర్యం అంటారు.
యయా తు ధర్మకామార్థాన్ ధృత్యా ధారయతే௨ర్జున |
ప్రసంగేన ఫలాకాంక్షీ ధృతిః సా పార్థ రాజసీ || 34
భావం:
అర్జునా! ధర్మం, సంపద, కోరికలను సాధించాలనే ఆసక్తితో, వాటి ఫలితాలపై ఆశతో పట్టుదలగా ఉండే ధైర్యాన్ని రాజస ధైర్యం అంటారు.
యయా స్వప్నం భయం శోకం విషాదం మదమేవ చ |
న విముంచతి దుర్మేధా ధృతిః సా పార్థ తామసీ || 35
భావం:
పార్థా! నిద్ర, భయం, దుఃఖం, నిరాశ, గర్వం వంటి వాటిని విడిచిపెట్టకుండా వాటిపైనే ఆధారపడి ఉండే వ్యక్తి ధైర్యాన్ని తామస ధైర్యం అంటారు.
సుఖం త్విదానీం త్రివిధం శృణు మే భరతర్షభ |
అభ్యాసాద్రమతే యత్ర దుఃఖాన్తం చ నిగచ్ఛతి || 36
యత్తదగ్రే విషమివ పరిణామే௨మృతోపమమ్ |
తత్సుఖం సాత్త్వికం ప్రోక్తమ్, ఆత్మబుద్ధిప్రసాదజమ్ || 37
భావం:
భరతశ్రేష్ఠా! ఇప్పుడు సుఖం కూడా మూడు రకాలుగా ఉంటుందని చెబుతాను. ఏ సుఖాన్ని మొదట్లో పొందడం కష్టంగా ఉన్నా, దానిని నిరంతరం అభ్యసించడం వల్ల చివరకు దుఃఖాలు తొలగిపోయి ఆనందం కలుగుతుందో, ఆ సుఖం సాత్విక సుఖం. ఇది నిర్మలమైన మనస్సు, బుద్ధి వల్ల కలుగుతుంది.
విషయేంద్రియసంయోగాత్ యత్తదగ్రే௨మృతోపమమ్ |
పరిణామే విషమివ తత్సుఖం రాజసం స్మృతమ్ || 38
భావం:
ఇంద్రియాలు, ఇంద్రియ విషయాల కలయిక వల్ల మొదట అమృతంలా అనిపించి, చివరకు విషంలా బాధను కలిగించే సుఖాన్ని రాజస సుఖం అంటారు.
యదగ్రే చానుబంధే చ సుఖం మోహనమాత్మనః |
నిద్రాలస్యప్రమాదోత్థం తత్తామసముదాహృతమ్ || 39
భావం:
నిద్ర, బద్ధకం, అజాగ్రత్త వల్ల కలిగే సుఖం మొదట్లోనూ, చివర్లోనూ మనిషిని మోహంలో ఉంచుతుంది. అలాంటి సుఖాన్ని తామస సుఖం అంటారు.
న తదస్తి పృథివ్యాం వా దివి దేవేషు వా పునః |
సత్త్వం ప్రకృతిజైర్ముక్తం యదేభిః స్యాత్ త్రిభిర్గుణైః || 40
భావం:
ఈ భూమిపై గానీ, స్వర్గలోకంలో గానీ, దేవతలలో గానీ ప్రకృతి నుంచి పుట్టిన ఈ మూడు గుణాల ప్రభావం లేని జీవి లేదా వస్తువు ఏదీ లేదు.
బ్రాహ్మణక్షత్రియవిశాం శూద్రాణాం చ పరంతప |
కర్మాణి ప్రవిభక్తాని స్వభావప్రభవైర్గుణైః || 41
భావం:
పరంతపా! బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు, వైశ్యులు, శూద్రులు అనే నాలుగు వర్గాలవారి పనులు వారి వారి స్వభావం నుంచి ఏర్పడిన గుణాలను బట్టి విభజించబడ్డాయి.
శమో దమస్తపః శౌచం క్షాంతిరార్జవమేవ చ |
జ్ఞానం విజ్ఞానమాస్తిక్యం బ్రాహ్మం కర్మ స్వభావజమ్ || 42
భావం:
మనస్సును అదుపులో ఉంచుకోవడం, ఇంద్రియాలను నియంత్రించడం, తపస్సు చేయడం, పరిశుభ్రత, ఓర్పు, సరళమైన ప్రవర్తన, శాస్త్రజ్ఞానం, ఆచరణాత్మక జ్ఞానం, భగవంతునిపై విశ్వాసం — ఇవి బ్రాహ్మణుల స్వభావసిద్ధమైన కర్మలు.
శౌర్యం తేజో ధృతిర్దాక్ష్యం యుద్ధే చాప్యపలాయనమ్ |
దానమీశ్వరభావశ్చ క్షాత్రం కర్మ స్వభావజమ్ || 43
భావం:
ధైర్యం, పరాక్రమం, తేజస్సు, పట్టుదల, సమర్థత, యుద్ధంలో వెనుకడుగు వేయకపోవడం, దానగుణం, ప్రజలను పరిపాలించే సామర్థ్యం — ఇవి క్షత్రియుల స్వభావసిద్ధమైన కర్మలు.
కృషిగౌరక్ష్యవాణిజ్యం వైశ్యకర్మ స్వభావజమ్ |
పరిచర్యాత్మకం కర్మ శూద్రస్యాపి స్వభావజమ్ || 44
భావం:
వ్యవసాయం చేయడం, పశువులను సంరక్షించడం, వ్యాపారం చేయడం — ఇవి వైశ్యుల స్వభావసిద్ధమైన పనులు. ఇతరులకు సేవ చేయడం శూద్రుల స్వభావసిద్ధమైన పని.
స్వే స్వే కర్మణ్యభిరతః సంసిద్ధిం లభతే నరః |
స్వకర్మనిరతః సిద్ధిం యథా విందతి తచ్ఛృణు || 45
భావం:
ప్రతి మనిషి తన స్వభావానికి తగిన పనిని శ్రద్ధగా ఆచరించడం ద్వారా పరిపూర్ణతను పొందగలడు. తన కర్తవ్యాన్ని నిర్వర్తిస్తూ మనిషి ఎలా సిద్ధిని పొందుతాడో ఇప్పుడు చెబుతాను. విను.
యతః ప్రవృత్తిర్భూతానాం యేన సర్వమిదం తతమ్ |
స్వకర్మణా తమభ్యర్చ్య సిద్ధిం విందతి మానవః || 46
భావం:
సమస్త జీవుల సృష్టికి కారణమైనవాడు, ఈ ప్రపంచమంతటా వ్యాపించి ఉన్నవాడు పరమాత్మ. తనకు విధించబడిన కర్తవ్యాలను భగవంతునికి అర్పణగా చేస్తూ ఆయనను ఆరాధించడం ద్వారా మనిషి పరిపూర్ణతను పొందుతాడు.
శ్రేయాన్‌స్వధర్మో విగుణః పరధర్మాత్‌స్వనుష్ఠితాత్ |
స్వభావనియతం కర్మ కుర్వన్నాప్నోతి కిల్బిషమ్ || 47
భావం:
ఇతరుల ధర్మాన్ని ఎంత బాగా ఆచరించినా, తన స్వభావానికి తగిన ధర్మాన్ని ఆచరించడమే ఉత్తమం. తనకు విధించబడిన కర్తవ్యాన్ని నిర్వర్తించేవాడికి పాపం అంటదు.
సహజం కర్మ కౌంతేయ సదోషమపి న త్యజేత్ |
సర్వారంభా హి దోషేణ ధూమేనాగ్నిరివావృతాః || 48
భావం:
కౌంతేయా! ప్రతి పనిలోనూ ఏదో ఒక లోపం ఉండవచ్చు. నిప్పును పొగ కప్పినట్లుగా అన్ని పనులనూ కొన్ని లోపాలు ఆవరించి ఉంటాయి. అయినప్పటికీ మనిషి తన స్వభావానికి తగిన కర్తవ్యాన్ని విడిచిపెట్టకూడదు.
అసక్తబుద్ధిః సర్వత్ర జితాత్మా విగతస్పృహః |
నైష్కర్మ్యసిద్ధిం పరమాం సన్న్యాసేనాధిగచ్ఛతి || 49
భావం:
అన్ని విషయాలపైనా మమకారం విడిచిపెట్టి, మనస్సును అదుపులో ఉంచుకుని, కోరికలు లేకుండా కర్మలు చేసేవాడు కర్మఫలాల బంధం నుంచి విముక్తి పొందే అత్యున్నత స్థితిని చేరుకుంటాడు.
సిద్ధిం ప్రాప్తో యథా బ్రహ్మ తథాప్నోతి నిబోధ మే |
సమాసేనైవ కౌంతేయ నిష్ఠా జ్ఞానస్య యా పరా || 50
భావం:
కౌంతేయా! కర్మల ద్వారా సిద్ధిని పొందిన వ్యక్తి పరబ్రహ్మాన్ని ఎలా చేరుకుంటాడో, జ్ఞానానికి సంబంధించిన అత్యున్నత స్థితి ఏమిటో ఇప్పుడు సంక్షిప్తంగా వివరిస్తాను. శ్రద్ధగా విను.
బుద్ధ్యా విశుద్ధయా యుక్తో ధృత్యాత్మానం నియమ్య చ |
శబ్దాదీన్ విషయాన్, త్యక్త్వా రాగద్వేషౌ వ్యుదస్య చ || 51
వివిక్తసేవీ లఘ్వాశీ యతవాక్కాయమానసః |
ధ్యానయోగపరో నిత్యం వైరాగ్యం సముపాశ్రితః || 52
అహంకారం బలం దర్పం కామం క్రోధం పరిగ్రహమ్ |
విముచ్య నిర్మమః శాంతో బ్రహ్మభూయాయ కల్పతే || 53
భావం:
పరిశుద్ధమైన బుద్ధిని కలిగి, ధైర్యంతో మనస్సును అదుపులో ఉంచుకుని, శబ్దం వంటి ఇంద్రియ విషయాలపై ఆసక్తిని, ఇష్టద్వేషాలను విడిచిపెట్టి, ప్రశాంతమైన ఏకాంత ప్రదేశంలో నివసిస్తూ, మితంగా ఆహారం తీసుకుంటూ, మాటలను, శరీరాన్ని, మనస్సును నియంత్రించుకోవాలి.
నిరంతరం ధ్యానయోగంలో నిమగ్నమై, వైరాగ్యాన్ని అలవర్చుకోవాలి. అహంకారం, బలగర్వం, దర్పం, కోరికలు, కోపం, వస్తువులపై మమకారం వంటి వాటిని విడిచిపెట్టి, ప్రశాంతంగా జీవించాలి. అలా జీవించేవాడు బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని పొందడానికి అర్హుడవుతాడు.
బ్రహ్మభూతః ప్రసన్నాత్మా న శోచతి న కాంక్షతి |
సమః సర్వేషు భూతేషు మద్భక్తిం లభతే పరామ్ || 54
భావం:
బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని పొందిన వ్యక్తి ప్రశాంతమైన మనస్సుతో ఉంటాడు. దేనికోసం దుఃఖించడు, దేనినీ ఆశించడు. సమస్త జీవులను సమానంగా చూస్తాడు. అటువంటి వ్యక్తి నాపట్ల అత్యున్నతమైన భక్తిని పొందుతాడు.
భక్త్యా మామభిజానాతి యావాన్యశ్చాస్మి తత్త్వతః |
తతో మాం తత్త్వతో జ్ఞాత్వా విశతే తదనంతరమ్ || 55
భావం:
పరమమైన భక్తి ద్వారా నేను ఎవరో, నా నిజమైన స్వరూపం ఏమిటో పూర్తిగా తెలుసుకోగలుగుతాడు. నన్ను యథార్థంగా తెలుసుకున్న తరువాత నన్నే చేరుకుంటాడు.
సర్వకర్మాణ్యపి సదా కుర్వాణో మద్వ్యపాశ్రయః |
మత్ప్రసాదాదవాప్నోతి శాశ్వతం పదమవ్యయమ్ || 56
భావం:
అన్ని పనులను చేస్తూనే నన్ను ఆశ్రయించి, నా పట్ల భక్తితో జీవించే వ్యక్తి నా అనుగ్రహం వల్ల శాశ్వతమైన, నాశనం లేని పరమపదాన్ని పొందుతాడు.
చేతసా సర్వకర్మాణి మయి సన్న్యస్య మత్పరః |
బుద్ధియోగముపాశ్రిత్య మచ్చిత్తః సతతం భవ || 57
భావం:
నీ పనులన్నింటినీ మనస్ఫూర్తిగా నాకు అర్పించు. నన్నే నీ పరమ లక్ష్యంగా భావించు. బుద్ధియోగాన్ని ఆశ్రయించి నీ మనస్సును ఎల్లప్పుడూ నాపైనే నిలిపి ఉంచు.
మచ్చిత్తః సర్వదుర్గాణి మత్ప్రసాదాత్ తరిష్యసి |
అథ చేత్ త్వమహంకారాత్ న శ్రోష్యసి వినంక్ష్యసి || 58
భావం:
నీ మనస్సును నాపై నిలిపితే నా అనుగ్రహంతో అన్ని కష్టాలను, అడ్డంకులను దాటగలవు. కానీ అహంకారంతో నా మాటలను వినకుండా నిర్లక్ష్యం చేస్తే నష్టపోతావు.
యదహంకారమాశ్రిత్య న యోత్స్య ఇతి మన్యసే |
మిథ్యైష వ్యవసాయస్తే ప్రకృతిస్త్వాం నియోక్ష్యతి || 59
భావం:
అహంకారంతో యుద్ధం చేయకూడదని నీవు నిర్ణయించుకున్నా, ఆ నిర్ణయం నిలబడదు. ఎందుకంటే నీ స్వభావం, నీ ప్రకృతి నిన్ను నీ కర్తవ్యాన్ని చేయడానికి ప్రేరేపిస్తాయి.
స్వభావజేన కౌంతేయ నిబద్ధః స్వేన కర్మణా |
కర్తుం నేచ్ఛసి యన్మోహాత్ కరిష్యస్యవశో௨పి తత్ || 60
భావం:
కౌంతేయా! నీ స్వభావం వల్ల ఏర్పడిన కర్తవ్యానికి నీవు బద్ధుడివై ఉన్నావు. మోహం వల్ల ఇప్పుడు చేయాలని అనుకోకపోయినా, నీ స్వభావం కారణంగా చివరకు ఆ పనిని తప్పనిసరిగా చేస్తావు.
ఈశ్వరః సర్వభూతానాం హృద్దేశే௨ర్జున తిష్ఠతి |
భ్రామయన్‌సర్వభూతాని యంత్రారూఢాని మాయయా || 61
భావం:
అర్జునా! పరమేశ్వరుడు సమస్త జీవుల హృదయాలలో నివసిస్తున్నాడు. తన మాయాశక్తి ద్వారా జీవులందరినీ యంత్రంపై కూర్చున్నవారిలా వారి వారి కర్మల ప్రకారం నడిపిస్తున్నాడు.
తమేవ శరణం గచ్ఛ సర్వభావేన భారత |
తత్ప్రసాదాత్పరాం శాంతిం స్థానం ప్రాప్స్యసి శాశ్వతమ్ || 62
భావం:
భారతా! నీ మనస్సు, బుద్ధి, హృదయం అన్నింటితో ఆ పరమాత్మనే శరణు వేడు. ఆయన అనుగ్రహంతో పరమశాంతిని, శాశ్వతమైన పరమపదాన్ని పొందుతావు.
ఇతి తే జ్ఞానమాఖ్యాతం గుహ్యాద్గుహ్యతరం మయా |
విమృశ్యైతదశేషేణ యథేచ్ఛసి తథా కురు || 63
భావం:
ఈ విధంగా అత్యంత రహస్యమైన జ్ఞానాన్ని నీకు వివరించాను. నేను చెప్పిన విషయాలన్నింటినీ పూర్తిగా ఆలోచించి, నీకు ఏది సరైనదని అనిపిస్తే దాని ప్రకారం నడుచుకో.
సర్వగుహ్యతమం భూయః శృణు మే పరమం వచః |
ఇష్టో௨సి మే దృఢమితి తతో వక్ష్యామి తే హితమ్ || 64
భావం:
నీవు నాకు ఎంతో ప్రియమైనవాడివి. అందుకే నీకు మేలు కలగాలనే ఉద్దేశంతో అత్యంత రహస్యమైన, ఉత్తమమైన విషయాన్ని మళ్లీ చెబుతాను. శ్రద్ధగా విను.
మన్మనా భవ మద్భక్తో మద్యాజీ మాం నమస్కురు |
మామేవైష్యసి సత్యం తే ప్రతిజానే ప్రియో௨సి మే || 65
భావం:
నీ మనస్సును ఎల్లప్పుడూ నాపైనే నిలిపి ఉంచు. నా భక్తుడిగా ఉండు. నన్నే ఆరాధించు. నాకు నమస్కరించు. నీవు నాకు ప్రియమైనవాడివి కాబట్టి నిజంగా చెబుతున్నాను — ఇలా చేస్తే తప్పకుండా నన్నే చేరుకుంటావు.
సర్వధర్మాన్‌పరిత్యజ్య మామేకం శరణం వ్రజ |
అహం త్వా సర్వపాపేభ్యో మోక్షయిష్యామి మా శుచః || 66
భావం:
అన్ని విధాలైన ధర్మబాధ్యతలను, ఇతర ఆశ్రయాలను విడిచిపెట్టి నన్ను మాత్రమే సంపూర్ణంగా శరణు వేడు. నిన్ను అన్ని పాపాల నుంచి విముక్తుడిని చేస్తాను. ఎలాంటి చింతా పెట్టుకోకు.
ఇదం తే నాతపస్కాయ నాభక్తాయ కదాచన |
న చాశుశ్రూషవే వాచ్యం న చ మాం యో௨భ్యసూయతి || 67
భావం:
ఈ గీతాజ్ఞానాన్ని తపస్సు చేయని వారికి, భక్తి లేని వారికి, వినడానికి ఆసక్తి చూపని వారికి, నాలో తప్పులు వెతుకుతూ నన్ను నిందించేవారికి ఎప్పుడూ ఉపదేశించకూడదు.
య ఇమం పరమం గుహ్యం మద్భక్తేష్వభిధాస్యతి |
భక్తిం మయి పరాం కృత్వా మామేవైష్యత్యసంశయః || 68
భావం:
ఈ అత్యంత రహస్యమైన గీతాజ్ఞానాన్ని నా భక్తులకు బోధించే వ్యక్తి నాపట్ల గొప్ప భక్తిని కలిగి ఉంటాడు. అతను తప్పకుండా నన్ను చేరుకుంటాడు. ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
న చ తస్మాన్ మనుష్యేషు కశ్చిన్మే ప్రియకృత్తమః |
భవితా న చ మే తస్మాత్, అన్యః ప్రియతరో భువి || 69
భావం:
నా భక్తులకు గీతాజ్ఞానాన్ని బోధించే వ్యక్తి కంటే నాకు ప్రియమైనవాడు మనుషులలో మరొకరు లేరు. భవిష్యత్తులో కూడా అలాంటి వ్యక్తికంటే నాకు ప్రియమైనవాడు మరొకరు ఉండరు.
అధ్యేష్యతే చ య ఇమం ధర్మ్యం సంవాదమావయోః |
జ్ఞానయజ్ఞేన తేనాహమ్, ఇష్టః స్యామితి మే మతిః || 70
భావం:
మన ఇద్దరి మధ్య జరిగిన ఈ పవిత్రమైన గీతాసంభాషణను ఎవరైతే అధ్యయనం చేస్తారో, వారు జ్ఞానయజ్ఞం ద్వారా నన్ను ఆరాధించినట్లే అని నా అభిప్రాయం.
శ్రద్ధావాననసూయశ్చ శృణుయాదపి యో నరః |
సో௨పి ముక్తః శుభాన్ లోకాన్ ప్రాప్నుయాత్ పుణ్యకర్మణామ్ ||71
భావం:
ఈ గీతాజ్ఞానాన్ని ఎవరైతే శ్రద్ధతో, అసూయ లేకుండా వింటారో, వారు పాపాల నుంచి విముక్తి పొంది, పుణ్యకార్యాలు చేసినవారు పొందే పవిత్రమైన లోకాలను చేరుకుంటారు.
కచ్చిదేతచ్ఛ్రుతం పార్థ త్వయైకాగ్రేణ చేతసా |
కచ్చిదజ్ఞానసమ్మోహః ప్రనష్టస్తే ధనంజయ || 72
భావం:
పార్థా! నీవు ఈ గీతాజ్ఞానాన్ని ఏకాగ్రతతో విన్నావు కదా! ధనంజయా! అజ్ఞానం వల్ల నీలో ఏర్పడిన మోహం, సందేహాలు తొలగిపోయాయా?
అర్జున ఉవాచ:
నష్టో మోహః స్మృతిర్లబ్ధా త్వత్ప్రసాదాన్మయాచ్యుత |
స్థితో௨స్మి గతసందేహః కరిష్యే వచనం తవ || 73
భావం:
కృష్ణా! నీ అనుగ్రహం వల్ల నా మోహం పూర్తిగా తొలగిపోయింది. నాకు జ్ఞానం తిరిగి లభించింది. నా సందేహాలన్నీ తొలగిపోయాయి. ఇప్పుడు నేను స్థిరమైన మనస్సుతో ఉన్నాను. నీవు చెప్పినట్లే చేస్తాను.
సంజయ ఉవాచ:
ఇత్యహం వాసుదేవస్య పార్థస్య చ మహాత్మనః |
సంవాదమిమమశ్రౌషమ్, అద్భుతం రోమహర్షణమ్ || 74
భావం:
సంజయుడు: మహాత్ముడైన అర్జునుడికి, శ్రీకృష్ణ భగవానుడికి మధ్య జరిగిన ఈ అద్భుతమైన సంభాషణను నేను విన్నాను. ఆ సంభాషణను వింటుంటే నా శరీరం పులకరించిపోయింది.
వ్యాసప్రసాదాచ్ఛృతవాన్, ఏతద్గుహ్యమహం పరమ్ |
యోగం యోగేశ్వరాత్ కృష్ణాత్ సాక్షాత్ కథయతః స్వయమ్ || 75
భావం:
మహర్షి వేదవ్యాసుని అనుగ్రహం వల్ల, యోగేశ్వరుడైన శ్రీకృష్ణుడు స్వయంగా అర్జునుడికి ఈ అత్యంత రహస్యమైన, ఉత్తమమైన యోగజ్ఞానాన్ని బోధిస్తున్నప్పుడు నేను ప్రత్యక్షంగా వినగలిగాను.
రాజన్ సంస్మృత్య సంస్మృత్య సంవాదమ్ ఇమమద్భుతమ్ |
కేశవార్జునయోః పుణ్యం హృష్యామి చ ముహుర్ముహుః || 76
భావం:
ధృతరాష్ట్ర మహారాజా! శ్రీకృష్ణుడు, అర్జునుడు మధ్య జరిగిన ఈ అద్భుతమైన, పవిత్రమైన సంభాషణను మళ్లీ మళ్లీ గుర్తుచేసుకున్నప్పుడల్లా నేను ఎంతో ఆనందిస్తున్నాను.
తచ్చ సంస్మృత్య సంస్మృత్య రూపమత్యద్భుతం హరేః |
విస్మయో మే మహాన్ రాజన్ హృష్యామి చ పునఃపునః || 77
భావం:
ధృతరాష్ట్ర మహారాజా! శ్రీకృష్ణ భగవానుడి అద్భుతమైన విశ్వరూపాన్ని మళ్లీ మళ్లీ గుర్తుచేసుకున్నప్పుడల్లా నాకు ఎంతో ఆశ్చర్యం కలుగుతోంది. నా మనస్సు ఆనందంతో పదే పదే పులకించిపోతోంది.
యత్ర యోగేశ్వరః కృష్ణో యత్ర పార్థో ధనుర్థరః |
తత్ర శ్రీర్విజయో భూతిః ధ్రువా నీతిర్మతిర్మమ || 78
భావం:
యోగేశ్వరుడైన శ్రీకృష్ణుడు ఎక్కడ ఉంటాడో, గాండీవధారి అయిన అర్జునుడు ఎక్కడ ఉంటాడో అక్కడ సంపద, విజయం, ఐశ్వర్యం, ధర్మం, న్యాయం తప్పకుండా ఉంటాయని నా నమ్మకం.
ఇలా ఉపనిషత్తులు, బ్రహ్మవిద్య, యోగశాస్త్రం, శ్రీకృష్ణార్జున సంవాదం అయిన శ్రీమద్భగవద్గీతలోని “మోక్షసన్న్యాసయోగం” అనే పదునెనిమిదవ అధ్యాయం సమాప్తం.
ఇలాంటి మరిన్ని స్తోత్రాలు, శ్లోకాలు, భక్తి విషయాల కోసం మా వెబ్‌సైట్‌లోని ఇతర పోస్ట్‌లను తప్పక చూడండి.