శ్రీమద్భగవద్గీత 17 వ అధ్యాయం – శ్రద్ధాత్రయవిభాగయోగము

శ్రీమద్భగవద్గీత మహాభారతంలోని భీష్మపర్వంలో భాగంగా వెలువడిన పరమ పవిత్రమైన ఆధ్యాత్మిక గ్రంథం. ఇందులో మొత్తం 18 అధ్యాయాలు, 700 శ్లోకాలు ఉన్నాయి.భగవద్గీత పదిహేడవ అధ్యాయమైన శ్రద్ధాత్రయవిభాగయోగములో మొత్తం 28 శ్లోకాలు ఉన్నాయి.పదహారవ అధ్యాయంలో శాస్త్రవిధులను అనుసరించాలని శ్రీకృష్ణుడు ఉపదేశించిన తరువాత, అర్జునుడు శాస్త్రవిధులను పక్కనపెట్టి శ్రద్ధతో ఆరాధన చేసేవారి స్థితి ఏమిటని ప్రశ్నిస్తాడు.దీనికి సమాధానంగా శ్రీకృష్ణుడు మనుషుల శ్రద్ధ వారి స్వభావాన్ని బట్టి సాత్త్వికం, రాజసం, తామసం అనే మూడు రకాలుగా ఉంటుందని వివరిస్తాడు. ఈ మూడు రకాల శ్రద్ధలు వారి ఆహారం, యజ్ఞం, తపస్సు మరియు దానధర్మాలలో కూడా కనిపిస్తాయని తెలియజేస్తాడు.సాత్త్వికులు ఆరోగ్యాన్ని, ఆయుష్షును, సంతోషాన్ని పెంచే ఆహారాన్ని ఇష్టపడతారని, రాజసికులు అతిగా కారం, పులుపు, ఉప్పు కలిగిన ఆహారాన్ని ఇష్టపడతారని, తామసికులు అపరిశుభ్రమైన, పాత ఆహారాన్ని ఇష్టపడతారని వివరిస్తాడు.శరీరం, వాక్కు, మనస్సు ద్వారా చేసే తపస్సులను మరియు సాత్త్విక, రాజస, తామస దానాల లక్షణాలను వివరిస్తాడు. ఓం, తత్, సత్ అనే పవిత్రమైన పదాల ప్రాముఖ్యతను కూడా తెలియజేస్తాడు.శ్రద్ధ యొక్క మూడు రకాలు, ఆహార నియమాలు, యజ్ఞం, తపస్సు, దానం మరియు ఓం తత్ సత్ అనే పవిత్ర పదాల మహిమను వివరించే అధ్యాయమే శ్రద్ధాత్రయవిభాగయోగము.ఈ అధ్యాయంలో ప్రతి శ్లోకానికి సంస్కృత మూలం, పదార్థం మరియు సులభమైన తెలుగు భావాన్ని అందించాము. భగవద్గీతను సులభంగా అర్థం చేసుకోవాలనుకునే భక్తులకు ఇది ఉపయోగకరంగా ఉంటుంది.

అర్జున ఉవాచ:
యే శాస్త్రవిధిముత్సృజ్య యజంతే శ్రద్ధయాన్వితాః |
తేషాం నిష్ఠా తు కా కృష్ణ సత్త్వమాహో రజస్తమః || 1
భావం:
కృష్ణా! శాస్త్రాలు చెప్పిన నియమాలను పాటించకపోయినా, తమకున్న శ్రద్ధతో పూజలు, ఇతర ఆధ్యాత్మిక కార్యక్రమాలు చేసేవారి స్వభావం ఎలాంటిది? అది సత్వగుణానికి సంబంధించినదా, రజోగుణానికి సంబంధించినదా, లేక తమోగుణానికి సంబంధించినదా?
శ్రీ భగవానువాచ:
త్రివిధా భవతి శ్రద్ధా దేహినాం సా స్వభావజా |
సాత్త్వికీ రాజసీ చైవ తామసీ చేతి తాం శృణు || 2
భావం:
ప్రతి మనిషిలోనూ ఉండే శ్రద్ధ అతని సహజ స్వభావాన్ని బట్టి ఏర్పడుతుంది. ఆ శ్రద్ధ మూడు రకాలుగా ఉంటుంది. అవి సాత్వికం, రాజసం, తామసం. వాటి గురించి వివరిస్తాను విను.
సత్త్వానురూపా సర్వస్య శ్రద్ధా భవతి భారత |
శ్రద్ధామయో௨యం పురుషో యో యచ్ఛ్రద్ధః స ఏవ సః || 3
భావం:
అర్జునా! ప్రతి మనిషికి తన స్వభావాన్ని బట్టి శ్రద్ధ ఏర్పడుతుంది. మనిషి తనకున్న శ్రద్ధను బట్టే రూపుదిద్దుకుంటాడు. ఎవరికైతే ఎలాంటి శ్రద్ధ ఉంటుందో, వారు అలాంటి స్వభావాన్నే కలిగి ఉంటారు.
యజంతే సాత్త్వికా దేవాన్ యక్షరక్షాంసి రాజసాః |
ప్రేతాన్ భూతగణాంశ్చాన్యే యజన్తే తామసా జనాః || 4
భావం:
సాత్విక స్వభావం కలిగినవారు దేవతలను ఆరాధిస్తారు. రాజస స్వభావం కలిగినవారు యక్షులను, రాక్షసులను పూజిస్తారు. తామస స్వభావం కలిగినవారు భూతప్రేతాలను ఆరాధిస్తారు.
అశాస్త్రవిహితం ఘోరం తప్యన్తే యే తపో జనాః |
దంభాహంకారసంయుక్తాః కామరాగబలాన్వితాః || 5
కర్శయన్తః శరీరస్థం భూతగ్రామమచేతసః |
మాం చైవాన్తఃశరీరస్థం తాన్ విద్ధ్యాసురనిశ్చయాన్ || 6
భావం:
శాస్త్రాలు అంగీకరించని విధంగా కఠినమైన తపస్సులు చేసేవారు, ఆడంబరం, అహంకారం, కోరికలు, మమకారంతో నిండిపోయి ఉంటారు. అవివేకంతో తమ శరీరంలోని పంచభూతాలను బాధిస్తారు. అంతేకాకుండా, వారి శరీరంలోనే ఉన్న పరమాత్మను కూడా బాధించినట్లవుతుంది. అలాంటి వారిని అసుర స్వభావం కలిగినవారిగా తెలుసుకో.
ఆహారస్త్వపి సర్వస్య త్రివిధో భవతి ప్రియః |
యజ్ఞస్తపస్తథా దానం తేషాం భేదమిమం శృణు || 7
భావం:
ప్రతి మనిషికి ఇష్టమైన ఆహారం కూడా మూడు రకాలుగా ఉంటుంది. అలాగే యజ్ఞం, తపస్సు, దానం కూడా మూడు రకాలుగా ఉంటాయి. వాటి మధ్య ఉన్న తేడాలను ఇప్పుడు వివరిస్తాను, విను.
ఆయుఃసత్త్వబలారోగ్యసుఖప్రీతివివర్ధనాః |
రస్యాః స్నిగ్ధాః స్థిరా హృద్యాః ఆహారాః సాత్త్వికప్రియాః ||8
భావం:
ఆయుష్షును, మనస్సులోని ప్రశాంతతను, శరీరబలాన్ని, ఆరోగ్యాన్ని, సుఖాన్ని, సంతోషాన్ని పెంచే ఆహారం సాత్వికులకు ఇష్టమైనది. రుచికరంగా, పోషకంగా, తగినంత తేమతో ఉండి, తిన్నవారికి సంతృప్తిని, ఆనందాన్ని కలిగించే ఆహారాన్ని సాత్వికులు ఇష్టపడతారు.
కట్వమ్లలవణాత్యుష్ణతీక్ష్ణరూక్షవిదాహినః |
ఆహారా రాజసస్యేష్టాః దుఃఖశోకామయప్రదాః || 9
భావం:
చాలా చేదుగా, పుల్లగా, ఉప్పగా, వేడిగా, కారంగా, పొడిగా ఉండే ఆహారం రాజస స్వభావం కలిగినవారికి ఇష్టం. ఇలాంటి ఆహారం శరీరానికి బాధను, మనస్సుకు అసౌకర్యాన్ని, అనారోగ్యాన్ని కలిగిస్తుంది.
యాతయామం గతరసం పూతి పర్యుషితం చ యత్ |
ఉచ్ఛిష్టమపి చామేధ్యం భోజనం తామసప్రియమ్ || 10
భావం:
చాలాసేపటి క్రితం వండినది, రుచి కోల్పోయినది, దుర్వాసన వచ్చేది, పాడైపోయినది, ఇతరులు తిన్న తర్వాత మిగిలినది, అపవిత్రమైనది — ఇలాంటి ఆహారం తామస స్వభావం కలిగినవారికి ఇష్టమైనది.
అఫలాకాంక్షిభిర్యజ్ఞో విధిదృష్టో య ఇజ్యతే |
యష్టవ్యమేవేతి మనః సమాధాయ స సాత్త్వికః || 11
భావం:
ఫలితాన్ని ఆశించకుండా, ఇది తన కర్తవ్యం అనే భావంతో, శాస్త్రాలు చెప్పిన విధంగా చేసే యజ్ఞాన్ని సాత్విక యజ్ఞం అంటారు.
అభిసంధాయ తు ఫలం దంభార్థమపి చైవ యత్ |
ఇజ్యతే భరతశ్రేష్ఠ తం యజ్ఞం విద్ధి రాజసమ్ || 12
భావం:
అర్జునా! ఏదైనా ప్రతిఫలాన్ని పొందాలనే కోరికతో లేదా ఇతరుల ముందు గొప్పగా కనిపించాలనే ఆడంబరంతో చేసే యజ్ఞాన్ని రాజస యజ్ఞం అంటారు.
విధిహీనమసృష్టాన్నం మంత్రహీనమదక్షిణమ్ |
శ్రద్ధావిరహితం యజ్ఞం తామసం పరిచక్షతే || 13
భావం:
శాస్త్రవిధులను పాటించకుండా, అన్నదానం లేకుండా, మంత్రాలు సరిగ్గా లేకుండా, దక్షిణ ఇవ్వకుండా, శ్రద్ధ లేకుండా చేసే యజ్ఞాన్ని తామస యజ్ఞం అంటారు.
దేవద్విజగురుప్రాజ్ఞపూజనం శౌచమార్జవమ్ |
బ్రహ్మచర్యమహింసా చ శారీరం తప ఉచ్యతే || 14
భావం:
దేవతలను, బ్రాహ్మణులను, గురువులను, జ్ఞానులను గౌరవించి పూజించడం, శరీరాన్ని పరిశుభ్రంగా ఉంచుకోవడం, సరళంగా ప్రవర్తించడం, బ్రహ్మచర్యాన్ని పాటించడం, ఎవరికీ హాని చేయకపోవడం — వీటిని శరీరంతో చేసే తపస్సు అంటారు.
అనుద్వేగకరం వాక్యం సత్యం ప్రియహితం చ యత్ |
స్వాధ్యాయాభ్యసనం చైవ వాఙ్మయం తప ఉచ్యతే || 15
భావం:
ఇతరులకు బాధ కలిగించని విధంగా మాట్లాడటం, నిజమైన మాటలు చెప్పడం, వినేవారికి ఇష్టంగా, మేలు కలిగించేలా మాట్లాడటం, వేదాలను, పవిత్ర గ్రంథాలను నిరంతరం అధ్యయనం చేయడం — వీటిని మాటల ద్వారా చేసే తపస్సు అంటారు.
మనః ప్రసాదః సౌమ్యత్వం మౌనమాత్మవినిగ్రహః |
భావసంశుద్ధిరిత్యేతత్ తపో మానసముచ్యతే || 16
భావం:
మనస్సును ప్రశాంతంగా, నిర్మలంగా ఉంచుకోవడం, సౌమ్య స్వభావం కలిగి ఉండటం, అవసరమైనప్పుడు మౌనంగా ఉండటం, మనస్సును అదుపులో ఉంచుకోవడం, ఆలోచనల్లో పవిత్రత కలిగి ఉండటం — వీటిని మనస్సుతో చేసే తపస్సు అంటారు.
శ్రద్ధయా పరయా తప్తం తపస్తత్త్రివిధం నరైః |
అఫలాకాంక్షిభిర్యుక్తైః సాత్త్వికం పరిచక్షతే || 17
భావం:
ఫలితాన్ని ఆశించకుండా, పూర్తి శ్రద్ధతో శరీరం, మాట, మనస్సు ద్వారా ఈ మూడు రకాల తపస్సులను ఆచరించే వ్యక్తుల తపస్సును సాత్విక తపస్సు అంటారు.
సత్కారమానపూజార్థం తపో దంభేన చైవ యత్ |
క్రియతే తదిహ ప్రోక్తం రాజసం చలమధ్రువమ్ || 18
భావం:
ఇతరుల నుంచి గౌరవం, సన్మానం, ప్రశంసలు పొందాలనే ఉద్దేశంతో లేదా ఆడంబరం కోసం చేసే తపస్సును రాజస తపస్సు అంటారు. ఇలాంటి తపస్సు ఎక్కువకాలం స్థిరంగా ఉండదు. దాని ఫలితం కూడా శాశ్వతమైనది కాదు.
మూఢగ్రాహేణాత్మనో యత్పీడయా క్రియతే తపః |
పరస్యోత్సాదనార్థం వా తత్తామసముదాహృతమ్ || 19
భావం:
మూర్ఖపు పట్టుదలతో తన శరీరాన్ని బాధపెడుతూ చేసే తపస్సు లేదా ఇతరులకు హాని కలిగించాలనే ఉద్దేశంతో చేసే తపస్సును తామస తపస్సు అంటారు.
దాతవ్యమితి యద్దానం దీయతే௨నుపకారిణే |
దేశే కాలే చ పాత్రే చ తద్దానం సాత్త్వికం స్మృతమ్ || 20
భావం:
దానం చేయడం తన కర్తవ్యమని భావించి, సరైన సమయంలో, సరైన ప్రదేశంలో, అర్హత కలిగిన వ్యక్తికి, తిరిగి ఎలాంటి ప్రతిఫలాన్ని ఆశించకుండా చేసే దానాన్ని సాత్విక దానం అంటారు.
యత్తు ప్రత్యుపకారార్థం ఫలముద్దిశ్య వా పునః |
దీయతే చ పరిక్లిష్టం తద్దానం రాజసం స్మృతమ్ || 21
భావం:
తిరిగి ఏదైనా సహాయం పొందాలనే ఉద్దేశంతో, ప్రతిఫలాన్ని ఆశించి లేదా ఇష్టం లేకుండా బాధపడుతూ చేసే దానాన్ని రాజస దానం అంటారు.
అదేశకాలే యద్దానం అపాత్రేభ్యశ్చ దీయతే |
అసత్కృతమవజ్ఞాతం తత్తామసముదాహృతమ్ || 22
భావం:
సరైన ప్రదేశం, సమయం కానప్పుడు, అర్హత లేని వ్యక్తులకు, గౌరవం లేకుండా, అవమానకరంగా ఇచ్చే దానాన్ని తామస దానం అంటారు.
ఓం తత్సదితి నిర్దేశో బ్రహ్మణస్త్రివిధః స్మృతః |
బ్రాహ్మణాస్తేన వేదాశ్చ యజ్ఞాశ్చ విహితాః పురా || 23
భావం:
పరబ్రహ్మాన్ని సూచించే పవిత్రమైన మూడు పదాలు ఓం, తత్, సత్. పూర్వకాలంలో ఈ మూడు పదాల ఆధారంగానే బ్రాహ్మణులు, వేదాలు, యజ్ఞాలు ఏర్పడ్డాయి.
తస్మాదోమిత్యుదాహృత్య యజ్ఞదానతపఃక్రియాః |
ప్రవర్తంతే విధానోక్తాః సతతం బ్రహ్మవాదినామ్ || 24
భావం:
అందువల్ల వేదజ్ఞానులు శాస్త్రవిధుల ప్రకారం యజ్ఞాలు, దానాలు, తపస్సులు ప్రారంభించేటప్పుడు ముందుగా “ఓం” అనే పవిత్రమైన పదాన్ని ఉచ్చరిస్తారు.
తదిత్యనభిసంధాయ ఫలం యజ్ఞతపఃక్రియాః |
దానక్రియాశ్చ వివిధాః క్రియన్తే మోక్షకాంక్షిభిః || 25
భావం:
మోక్షాన్ని కోరుకునేవారు ఎలాంటి ఫలితాన్ని ఆశించకుండా యజ్ఞాలు, తపస్సులు, దానాలు వంటి వివిధ పుణ్యకార్యాలను ఆచరిస్తారు. అలా ఆచరించేటప్పుడు “తత్” అనే పవిత్ర పదాన్ని ఉచ్చరిస్తారు.
సద్భావే సాధుభావే చ సదిత్యేతత్ప్రయుజ్యతే |
ప్రశస్తే కర్మణి తథా సచ్ఛబ్దః పార్థ యుజ్యతే || 26
భావం:
పార్థా! ఉనికి, మంచితనం, పవిత్రత అనే అర్థాలలో “సత్” అనే పదాన్ని ఉపయోగిస్తారు. అలాగే మంచి, శుభకరమైన పనులను సూచించడానికి కూడా ఈ పదాన్ని ఉపయోగిస్తారు.
యజ్ఞే తపసి దానే చ స్థితిః సదితి చోచ్యతే |
కర్మ చైవ తదర్థీయం సదిత్యేవాభిధీయతే || 27
భావం:
యజ్ఞం, తపస్సు, దానం వంటి మంచి పనులలో స్థిరంగా ఉండటాన్ని కూడా “సత్” అని అంటారు. భగవంతుని ప్రీతి కోసం చేసే కర్మలను కూడా “సత్” అనే పదంతో సూచిస్తారు.
అశ్రద్ధయా హుతం దత్తం తపస్తప్తం కృతం చ యత్ |
అసదిత్యుచ్యతే పార్థ న చ తత్ప్రేత్య నో ఇహ || 28
భావం:
పార్థా! శ్రద్ధ లేకుండా చేసే హోమం, ఇచ్చే దానం, ఆచరించే తపస్సు లేదా చేసే ఇతర పనులను “అసత్” అంటారు. అలాంటి పనుల వల్ల ఈ లోకంలోనూ, మరణానంతరం కూడా ఎలాంటి శుభఫలితమూ కలగదు.
ఇలా ఉపనిషత్తులు, బ్రహ్మవిద్య, యోగశాస్త్రం, శ్రీకృష్ణార్జున సంవాదం అయిన శ్రీమద్భగవద్గీతలోని “శ్రద్ధాత్రయవిభాగయోగము” అనే పదునేడవ అధ్యాయం సమాప్తం.