నారాయణీయం ఏకత్రింశదశకమ్ – బలిదర్పహరణమ్
నారాయణీయం ఏకత్రింశదశకమ్లో వామనావతారానికి కొనసాగింపుగా బలిచక్రవర్తి దర్పహరణం, త్రివిక్రముని విశ్వరూపం మరియు బలి యొక్క మహోన్నత శరణాగతి వంటి దివ్య ఘట్టాలను భక్తిరసంతో వర్ణిస్తారు.వామనుడు కోరిన మూడు అడుగుల భూమిని బలిచక్రవర్తి దానం చేయడానికి అంగీకరించిన వెంటనే, శ్రీహరి త్రివిక్రమ స్వరూపాన్ని ధరించి తన విశ్వరూపాన్ని ప్రదర్శిస్తాడు. ఒక అడుగుతో భూమిని, మరొక అడుగుతో సమస్త ఆకాశాన్ని కొలిచినప్పుడు, తనకు ఇవ్వడానికి మిగిలిన స్థలం ఏదీ లేదని బలికి అర్థమవుతుంది.అప్పుడు బలిచక్రవర్తి తన మాటను నిలబెట్టుకోవడానికి తన తలను మూడవ అడుగుగా సమర్పిస్తాడు. ఈ విధంగా భగవంతుడు బలి యొక్క లోకాధిపత్య దర్పాన్ని తొలగించినప్పటికీ, అతని దానశీలత, సత్యనిష్ఠ మరియు సంపూర్ణ శరణాగతిని గౌరవిస్తాడు.బలిని బంధించిన తరువాత కూడా అతని భక్తిని గుర్తించిన శ్రీహరి అతనిపై కరుణ చూపి, సుతల లోకానికి అధిపత్యాన్ని ప్రసాదిస్తాడు. భగవంతుని సన్నిధిని ఎల్లప్పుడూ అనుభవించే వరాన్ని కూడా అనుగ్రహిస్తాడు.ఈ ఘట్టం ద్వారా అహంకారానికి అతీతమైన వినయం, ఇచ్చిన మాటను నిలబెట్టుకోవడం, సంపూర్ణ శరణాగతి మరియు భగవంతుని కరుణ యొక్క గొప్పతనం మనకు తెలుస్తుంది.బలిచక్రవర్తి దర్పహరణం మరియు అతని మహోన్నత శరణాగతి తత్త్వాన్ని నారాయణీయం ఏకత్రింశదశకమ్ ద్వారా ఇప్పుడు భక్తితో మననం చేసుకుందాం.శ్రీకృష్ణార్పణమస్తు.
ప్రీత్యా దైత్యస్తవ తనుమహఃప్రేక్షణాత్ సర్వథాఽపి
త్వామారాధ్యన్నజిత రచయన్నంజలిం సంజగాద |
మత్తః కిం తే సమభిలషితం విప్రసూనో వద త్వం
విత్తం భక్తం భవనమవనీం వాఽపి సర్వం ప్రదాస్యే || ౩౧-౧ ||
ఓ అజితా! వామన బ్రహ్మచారి రూపంలో నీవు యజ్ఞశాలలో ప్రవేశించినప్పుడు, నీ దివ్య తేజస్సును చూసి బలి చక్రవర్తి ఎంతో ఆనందించాడు. నిన్ను ఎంతో గౌరవంతో ఆహ్వానించి, చేతులు జోడించి నమస్కరించాడు.”ఓ బ్రాహ్మణ కుమారా! నీకు నా నుండి ఏమి కావాలో చెప్పు. ధనం కావాలా, ఆహారం కావాలా, ఇల్లు కావాలా, భూమి కావాలా — నీవు ఏది కోరినా నేను సంతోషంగా ఇస్తాను” అని బలి చక్రవర్తి మాట ఇచ్చాడు.అంటే, భగవంతుడు తన వద్దకు వచ్చినప్పుడు, బలి తన సంపదను మాత్రమే కాకుండా తనకు ఉన్నదంతా దానం చేయడానికి సిద్ధంగా ఉన్న దాతృత్వాన్ని ప్రదర్శించాడు.
తామక్షీణాం బలిగిరముపాకర్ణ్య కారుణ్యపూర్ణో-
-ఽప్యస్యోత్సేకం శమయితుమనా దైత్యవంశం ప్రశంసన్ |
భూమిం పాదత్రయపరిమితాం ప్రార్థయామాసిథ త్వం
సర్వం దేహీతి తు నిగదితే కస్య హాస్యం న వా స్యాత్ || ౩౧-౨ ||
బలి చక్రవర్తి ఇంత ఉదారంగా మాట్లాడటం విన్న నీవు, ఓ భగవంతుడా, అతని దానగుణాన్ని ప్రశంసించావు. అయితే అతనిలో పెరుగుతున్న రాజ్యగర్వాన్ని, ఐశ్వర్యదర్పాన్ని తొలగించాలనే సంకల్పంతో అతని వద్ద కేవలం మూడు అడుగుల భూమిని మాత్రమే కోరావు.బలి “నీకు కావలసినదంతా ఇస్తాను” అని చెప్పిన తరువాత, నీవు ఇంత చిన్న కోరిక — మూడు అడుగుల భూమి — అడగడం చూసి అక్కడ ఉన్నవారికి ఆశ్చర్యంతో పాటు నవ్వు కూడా కలిగింది.ఇక్కడ భగవంతుని లీలలో ఒక గొప్ప సందేశం ఉంది. అనంతమైన విశ్వానికి అధిపతియైన పరమాత్మ, తన భక్తుని దర్పాన్ని తొలగించడానికి కేవలం మూడు అడుగుల భూమినే కోరాడు.
విశ్వేశం మాం త్రిపదమిహ కిం యాచసే బాలిశస్త్వం
సర్వాం భూమిం వృణు కిమమునేత్యాలపత్ త్వాం స దృప్యన్ |
యస్మాద్దర్పాత్ త్రిపదపరిపూర్త్యక్షమః క్షేపవాదాన్
బంధం చాసావగమదతదర్హోఽపి గాఢోపశాంత్యై || ౩౧-౩ ||
బలి చక్రవర్తి తన దర్పంతో, “ఓ వామనా! నీవు మూడు అడుగుల భూమి మాత్రమే ఎందుకు అడుగుతున్నావు? నన్ను అడిగితే మొత్తం భూమినే ఇస్తాను. నీ కోరిక ఇంత చిన్నదిగా ఎందుకు ఉంది?” అని అన్నాడు.తాను గొప్ప దాతననే గర్వంతో వామనుని కోరికను తక్కువగా భావించాడు.కానీ త్వరలోనే అతని గర్వం పూర్తిగా తొలగిపోయింది. మూడు అడుగులతో మొత్తం విశ్వాన్ని కొలిచిన నీవు, మొదటి రెండు అడుగులతోనే భూమ్యాకాశాలను ఆవరించావు. ఇక మూడవ అడుగుకు స్థలం లేకపోవడంతో బలి తనను తాను నీకు సమర్పించుకోవాల్సి వచ్చింది.ఈ విధంగా, తగినవాడు కాకపోయినా అతని దర్పాన్ని పూర్తిగా శాంతింపజేయడానికి నీవు అతనికి బంధనాన్ని కూడా అనుగ్రహించావు. భగవంతుని దృష్టిలో ఆ బంధనం శిక్ష మాత్రమే కాదు — బలి అహంకారాన్ని తొలగించి అతన్ని పరమభక్తునిగా తీర్చిదిద్దిన కరుణామయమైన అనుగ్రహం.
పాదత్రయ్యా యది న ముదితో విష్టపైర్నాపి తుష్యే-
-దిత్యుక్తేఽస్మిన్ వరద భవతే దాతుకామేఽథ తోయమ్ |
దైత్యాచార్యస్తవ ఖలు పరీక్షార్థినః ప్రేరణాత్ తం
మా మా దేయం హరిరయమితి వ్యక్తమేవాబభాషే || ౩౧-౪ ||
ఓ వరప్రదా! “మూడు అడుగుల భూమి కూడా నీకు సరిపోకపోతే, మరింత కోరుకో” అని బలి చెప్పినా, నీవు మాత్రం మూడు అడుగుల భూమినే కోరావు. బలి దానం చేయడానికి సిద్ధపడి, దానానికి సంబంధించిన నీటిని సమర్పించబోతున్న సమయంలో అతని గురువు శుక్రాచార్యుడు అసలు విషయం గ్రహించాడు.”ఇతడు సాధారణ బ్రాహ్మణ బాలుడు కాదు. ఇతడు స్వయంగా శ్రీహరి. ఈ దానం చేస్తే బలి తన సంపదంతా కోల్పోతాడు. కాబట్టి దానం చేయవద్దు” అని శుక్రాచార్యుడు బలిని హెచ్చరించాడు.అయితే బలి ఇప్పటికే ఇచ్చిన మాటకు కట్టుబడి ఉన్నాడు. భగవంతుడు తన భక్తుని పరీక్షించినప్పుడు, పరిస్థితులు ఎంత కఠినమైనా ఇచ్చిన మాటను నిలబెట్టుకోవడం బలి మహాత్మ్యంలో ముఖ్యమైన లక్షణంగా నిలిచింది.
యాచత్యేవం యది స భగవాన్ పూర్ణకామోఽస్మి సోఽహం
దాస్యామ్యేవ స్థిరమితి వదన్ కావ్యశప్తోఽపి దైత్యః |
వింధ్యావల్యా నిజదయితయా దత్తపాద్యాయ తుభ్యం
చిత్రం చిత్రం సకలమపి స ప్రార్పయత్ తోయపూర్వమ్ || ౩౧-౫ ||
బలి చక్రవర్తి ఇలా ఆలోచించాడు: “స్వయంగా భగవంతుడే నా వద్దకు వచ్చి యాచిస్తున్నప్పుడు, నేను ఆయనకు ఇవ్వగలగడం కంటే గొప్ప భాగ్యం ఇంకేముంటుంది? ఆయన అడిగినదాన్ని తప్పకుండా ఇస్తాను.”తన గురువు శుక్రాచార్యుడు శపించినా కూడా బలి తన మాటను మార్చలేదు. తన భార్య వింధ్యావళితో కలిసి వామనుని పాదాలను భక్తితో కడిగి, దానానికి సంబంధించిన పవిత్ర జలాన్ని సమర్పించాడు.అలా బలి చక్రవర్తి తన సంపదను మాత్రమే కాదు, తన అహంకారాన్ని, తన అధికారాన్ని, చివరికి తనను తానే భగవంతునికి సమర్పించుకున్నాడు.ఇది భక్తిలోని పరమమైన స్థితిని సూచిస్తుంది — “భగవంతుడు అడిగినప్పుడు, నాది అని భావించే ప్రతిదానినీ ఆయనకే సమర్పించడం.”
నిస్సందేహం దితికులపతౌ త్వయ్యశేషార్పణం త-
-ద్వ్యాతన్వానే ముముచురృషయః సామరాః పుష్పవర్షమ్ |
దివ్యం రూపం తవ చ తదిదం పశ్యతాం విశ్వభాజా-
-ముచ్చైరుచ్చైరవృధదవధీకృత్య విశ్వాండభాండమ్ || ౩౧-౬ ||
ఓ భగవంతుడా! దితి వంశానికి చెందిన బలి చక్రవర్తి తనకు ఉన్నదంతటినీ నీకు సమర్పించిన ఆ పవిత్ర సమయంలో, ఋషులు, దేవతలు ఎంతో ఆనందించారు. వారు ఆకాశం నుండి పుష్పవర్షం కురిపించారు.అదే సమయంలో నీవు ధరించిన చిన్న వామన రూపం క్రమంగా అపారమైన దివ్యమైన త్రివిక్రమ రూపంగా విస్తరించింది.నీ దివ్య స్వరూపం అంతకంతకూ విస్తరిస్తూ, మొత్తం విశ్వాన్ని ఆవరించింది. చిన్న బ్రహ్మచారి రూపంలో కనిపించిన నీవే అనంత విశ్వరూపుడవని దేవతలు, ఋషులు మరియు సమస్త లోకాలు ప్రత్యక్షంగా దర్శించాయి.
త్వత్పాదాగ్రం నిజపదగతం పుండరీకోద్భవోఽసౌ
కుండీతోయైరసిచదపునాద్యజ్జలం విశ్వలోకాన్ |
హర్షోత్కర్షాత్ సుబహు ననృతే ఖేచరైరుత్సవేఽస్మిన్
భేరీం నిఘ్నన్ భువనమచరజ్జాంబవాన్ భక్తిశాలీ || ౩౧-౭ ||
నీ త్రివిక్రమ రూపం ఆకాశాన్ని దాటి విస్తరించినప్పుడు, నీ పాదం బ్రహ్మలోకానికి చేరుకుంది. పద్మంలో జన్మించిన బ్రహ్మదేవుడు నీ పవిత్ర పాదాన్ని తన కమండలంలోని జలంతో అభిషేకించాడు.ఆ పాదాన్ని కడిగిన ఆ పవిత్ర జలం తరువాత గంగాదేవిగా లోకాలను పవిత్రం చేసింది.ఈ మహాద్భుతమైన దృశ్యాన్ని చూసి దేవతలు, గంధర్వులు, ఇతర దివ్యజీవులు ఆనందంతో ఉత్సవాలు జరుపుకున్నారు.భక్తిశ్రేష్ఠుడైన జాంబవంతుడు కూడా ఎంతో ఉత్సాహంతో భేరీ మ్రోగిస్తూ, ఈ దివ్య విజయవార్తను లోకాలన్నింటికీ తెలియజేశాడు.భగవంతుని విశ్వరూప దర్శనం దేవతలకే కాదు, సమస్త లోకాలకు పరమానందాన్ని కలిగించిన మహోత్సవంగా మారింది.
తావద్దైత్యాస్త్వనుమతిమృతే భర్తురారబ్ధయుద్ధా
దేవోపేతైర్భవదనుచరైః సంగతా భంగమాపన్ |
కాలాత్మాఽయం వసతి పురతో యద్వశాత్ ప్రాగ్జితాః స్మః
కిం వో యుద్ధైరితి బలిగిరా తేఽథ పాతాళమాపుః || ౩౧-౮ ||
ఈ సమయంలో బలి చక్రవర్తి అనుమతి లేకుండానే కొందరు దైత్యులు దేవతలతో, నీ అనుచరులతో యుద్ధం ప్రారంభించారు. కానీ వారు ఓడిపోయారు.అప్పుడు బలి చక్రవర్తి వారికి, “ఇప్పుడు మన ముందు కాలస్వరూపుడైన పరమాత్మ స్వయంగా నిలిచి ఉన్నాడు. గతంలో మనం ఎవరి చేతిలోనైతే గెలిచామో, ఇప్పుడు అదే శక్తి మన ముందుంది. ఈ పరిస్థితిలో యుద్ధం చేయడం వల్ల ప్రయోజనం ఏమిటి?” అని చెప్పాడు.బలి మాటను గౌరవించిన దైత్యులు యుద్ధాన్ని విడిచిపెట్టి పాతాళలోకానికి వెళ్లిపోయారు.ఇక్కడ బలి చక్రవర్తి తనకు జరిగిన దైవలీలను అర్థం చేసుకొని అహంకారంతో పోరాడటం కంటే భగవంతుని సంకల్పాన్ని అంగీకరించడమే శ్రేయస్కరమని గ్రహించినట్లు తెలుస్తుంది.
పాశైర్బద్ధం పతగపతినా దైత్యముచ్చైరవాదీ-
-స్తార్తీయీకం దిశ మమ పదం కిం న విశ్వేశ్వరోఽసి |
పాదం మూర్ధ్ని ప్రణయ భగవన్నిత్యకంపం వదంతం
ప్రహ్లాదస్తం స్వయముపగతో మానయన్నస్తవీత్త్వామ్ || ౩౧-౯ ||
బలి చక్రవర్తి ఇచ్చిన మాట ప్రకారం మూడు అడుగుల భూమిని ఇవ్వగా, నీవు రెండు అడుగులతోనే సమస్త లోకాలను కొలిచావు. మూడవ అడుగు వేయడానికి స్థలం లేకపోవడంతో, గరుడుడు బలిని పాశాలతో బంధించాడు.అప్పుడు నీవు, “ఓ బలి! నేను రెండు అడుగులతో సమస్త విశ్వాన్ని కొలిచాను. మూడవ అడుగు ఎక్కడ పెట్టాలి? నీవు నన్ను విశ్వేశ్వరుడిగా గుర్తించలేదా?” అని ప్రశ్నించావు.దానికి బలి ఏమాత్రం భయపడకుండా, వినయంతో, “ఓ భగవంతుడా! మూడవ అడుగును నా తలపై పెట్టండి” అని సమాధానం ఇచ్చాడు.అతని ఈ సంపూర్ణ శరణాగతిని చూసి అతని తాత, మహాభక్తుడైన ప్రహ్లాదుడు అక్కడికి వచ్చి బలిని గౌరవించాడు. అనంతరం నీ మహిమను స్తుతించాడు.బలి తన తలను సమర్పించడం ద్వారా తన సంపదను మాత్రమే కాదు, తన అహంకారాన్ని కూడా భగవంతుని పాదాల వద్ద సమర్పించాడు.
దర్పోచ్ఛిత్త్యై విహితమఖిలం దైత్య సిద్ధోఽసి పుణ్యై-
-ర్లోకస్తేఽస్తు త్రిదివవిజయీ వాసవత్వం చ పశ్చాత్ |
మత్సాయుజ్యం భజ చ పునరిత్యన్వగృహ్ణా బలిం తం
విప్రైః సంతానితమఖవరః పాహి వాతాలయేశ || ౩౧-౧౦ ||
ఓ వాతాలయేశా! బలి చక్రవర్తిలోని దర్పాన్ని తొలగించడానికి జరిగిన ఈ సమస్త లీల చివరకు అతనికి మహత్తరమైన అనుగ్రహంగా మారింది.అతని అహంకారం తొలగిపోయి, తనను తాను పూర్తిగా నీకు సమర్పించుకున్నందుకు నీవు అతనిపై కరుణ చూపావు.”బలి! నీవు పవిత్రమైన పుణ్యఫలాలను సంపాదించావు. నీకు సుతలలోకం లభించుగాక. భవిష్యత్తులో నీవే ఇంద్రపదాన్ని పొందుదువు. అంతిమంగా నన్ను చేరి నా సాయుజ్యాన్ని పొందుదువు” అని నీవు అతన్ని అనుగ్రహించావు.అంతేకాక, నీకు సంపూర్ణ శరణాగతి చేసిన బలిని రక్షించేందుకు నీవే అతని లోకానికి కాపలాదారుడిగా నిలిచావు.అందువల్ల ఈ వామనావతార లీల మనకు ఒక గొప్ప సత్యాన్ని తెలియజేస్తుంది — భగవంతుడు భక్తుని అహంకారాన్ని తొలగించినా, అతన్ని విడిచిపెట్టడు; శరణాగతి చేసిన భక్తునిపై మరింత కరుణను కురిపిస్తాడు.ఓ వాతాలయేశా! బలి చక్రవర్తి వంటి సంపూర్ణ శరణాగతి, దాతృత్వం, భక్తిని మాకు కూడా ప్రసాదించి, మమ్మల్ని ఎల్లప్పుడూ నీ పాదసేవలో నిలుపుము.
ఇతి ఏకత్రింశదశకం సమాప్తమ్ ||
ఇలాంటి మరిన్ని స్తోత్రాలు, శ్లోకాలు, భక్తి విషయాల కోసం మా వెబ్‌సైట్‌లోని ఇతర పోస్ట్‌లను తప్పక చూడండి.
ఎన్నో స్తోత్రాలు, వాటి అర్థాలు తెలుగులో తెలుసుకోవాలనుకుంటే మన “భారతీయ సంస్కృతి” YouTube ఛానల్‌ను సందర్శించండి. 🙏
